Ziyosfera

Perxta

Перхта (Перехта, Берхта, Берта, олмонча: Фрау Перчта, Печтрабабажаген  — „Ялмоғиз кампир Пехтра“, чехча: Perechta, Морав. Сперечта, словенча: Pehtra baba) — афсонавий мавжудот ва уни Рождество ва Масленица даврларида тасвирлайдиган маскарад костюмли қаҳрамон. Жанубий немислар, австрияликлар, швейсарияликлар, шунингдек, славянлар, асосан чехлар ва словенларга маълум[1].

Анъаналари

Перхта тақиқларга риоя қилиш билан боғлиқ, айниқса рўза тутишда йигирувда[2].

Бу қаҳрамон, унинг исми каби, немис анъаналарига тегишли деб ҳисобланади. Перхта (Берта) қишки қуёш туришини ўзида мужассам этган қаҳрамоннинг номи (Қадимги Чехия Гебауэр луғатида Берчта, Перчта Бертҳа исмининг вариантлари сифатида берилган, қадимги немисчадан Пераҳтд, Берчте, унинг ўз маъноси „ёрқин, ёруғ, гўзал, улуғвор“). Дастлаб, у Ҳолдага ўхшаш эзгу маъбуда ҳисобланган (олмонча: Ҳолда ). Кейинчалик уларнинг функсиялари бўлинди ва Перхта ёвуз табиат ва қўрқинчли функсияни „олди“[2].

Перхта оқ кийимдаги аёл руҳи ҳисобланган. Унинг куни Ўн иккинчи тун (ингл.) ёки Чилла оқшоми. Қадимги таърифларда унинг катта „ғозларникига ўхшаш“ оёғи бўлган. Ўша куни кечқурун улар бўтқа ёки чучвара ва балиқ пиширганлар.

Бавария ва Австрия фолклорида, Святки вақтида (айниқса, Ўн иккинчи кечада) Перхта уйма-уй кезиб юради ва ўтган йили болалар тиришқоқ ва меҳнацевар бўлгани ёки йўқлигини билишни хоҳлайди, деган ишонч сақланиб қолган. Агар улар шундай бўлган бўлса, эрталаб улар поябзал ёки челакда кумуш танга топишлари мумкин эди. Агар улар дангаса бўлган бўлса, у уларнинг қоринларини очиб, сомон ва тошлар билан тўлдириши мумкин эди. Айниқса, қизлар бутун зиғир ёки жунни йигиришган бўлса, унга ёқарди[3].

Голландияда маъбуда ейиш учун бирор нарса излаб ёвуз руҳлар билан ўралган Ёлга (кейинги вариант, Рождестводга) учиши ҳақида афсона сақланиб қолган. У эса ўзига овқат топиш учун қиличи билан одамларнинг қорнини кесиб ташлайди. Аммо агар бу вақтда ёғли овқат истеъмол қилса, Перхтанинг қиличи унинг қурбонларидан сирғалиб тушиб кетади[4].

Италияда Перхтанинг муқобили Бефана бўлиб, у 6-январ арафасида Италиянинг барча болаларникига агар улар ўзларини йил давомида яхши тутган бўлса, пайпоқларига конфетлар, ёмон тутган бўлсалар, кўмир[5] қўйиш учун ташриф буюради.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Берхта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  2. ↑ 2,0 2,1 Валенцова 2009.
  3. ↑ Фразер 1920.
  4. ↑ „Олиэболлен: Wелcоминг тҳе Неw Еар wитҳ а Дутч Традитион“. 26-декабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-октабр 2019-йил.
  5. ↑ „Перхта и другие зимние богини“. 29-май 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-январ 2013-йил.

Адабиётлар

  • Перхта / Валенцова М. М. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 18-20. — ИСБН 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.
  • Берхта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Фразер, Сир Жамес Георге. Тҳе Голден Боугҳ. А Студй ин Магиc анд Религион. ИХ. Парт 6. „Тҳе Сcапегоат“. — Лондон: МаcМиллиан & Cо (Фаcсимили Элиброн Cлассиcс, 2005), 1920. — ИСБН 1-4021-8348-8.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Perxta" dan olindi