Миср президенти Жамол Абдул Носир 1960-йилда нутқ сўзламоқда

Президент бажарадиган функсиялар давлатларнинг бошқарув шаклига қараб фарқланади. Парламент республикаларида улар одатда, давлат бошлиғи бўлиш билан чегараланади ва шунинг учун асосан тантанали лавозим ҳисобланади. Президентлик, танланган парламент (масалан, Боцвана ва Жанубий Африка) ва ярим президентлик республикаларида президентнинг роли кўпроқ бўлиб, (кўп ҳолларда) ҳукумат бошлиғининг функсияларини ҳам қамраб олади[1][2][3]. Авторитар режимларда бир партияли давлатнинг диктатори ёки раҳбари ҳам президент деб аталиши мумкин.

„Жаноб Президент“ ва Президент хоним унвонлари президент унвонига эга бўлган ёки бошқа айрим давлат органларига раислик қилувчи шахсга нисбатан қўлланиши мумкин[4][5][6]. „Жаноб Президент“ кейинчалик ҳукуматлар томонидан ўз давлат раҳбарларига мурожаат қилиш учун ишлатилган. Бу Франсия Республикаси Президенти учун Монсиэур ле Прéсидент каби инглизча бўлмаган унвонларнинг одатий таржима сидир. Шунингдек, у қонун чиқарувчи ва суд органларининг раислари унвони сифатида узоқ вақтдан бери қўлланган. Канада Жамоатлар палатаси спикери президент де ла Чамбре дес cоммунес сифатида мурожаат қилади.

Тарихи

Америка Қўшма Штатларида

Эритрея президенти Исаиас Афверки пойтахт Асмарада матбуот учун брифинг ўтказмоқда, 2002-йил

Қўшма Штатларнинг 1787-йилги Конституциясида президентга мурожаат қилиш услуби аниқланмаган. Жорж Вашингтон 1789-йил 30-апрелда Қўшма Штатларнинг биринчи президенти сифатида қасамёд қилганида, қасамёдни амалга ошириш: „Яшасин Жорж Вашингтон, Америка Қўшма Штатлари Президенти“ деган эълон билан якунланди[7]. Инаугурация маросимида расмий равишда ижроия идорасининг номидан бошқа унвон ишлатилмаган. Ўша пайтда Конгрессда президентлик унвони масаласи муҳокама қилинаётган эди. 1789-йил 23-апрелда Ричард Генри Ли билан расмий қонунчиликда президент деб номлашни таклиф қилди[8]. Вице-президент Жон Адамс Америка Қўшма Штатлари Сенатининг Президенти сифатида Конгресс қўмитасини ташкил қилди. У ерда Адамс Президент учун Олий Ҳазрати унвонини (шунингдек, Америка Қўшма Штатлари Озодликлари Ҳимоячиси унвони) қабул қилишни тарғиб қилди[9]. Адамс ва Ли юксак президентлик унвонининг энг очиқ тарафдорларидан эдилар.

Бошқалар эса „Сайлов Олийлари“ ёки „Кичик Жаноби Олийлари“ вариантини маъқулладилар, иккинчисига Адамс қаттиқ қаршилик кўрсатди ва у штатларнинг ижроия органлари сифатида бу президентлик қадр-қимматидан анча паст эканлигини таъкидлади, уларнинг баъзилари „Президент“ деб ҳам аталади (масалан, Пенсилвания президенти).

Президент (лотинча: "пре"(аввал) ва "седере" (ўтирмоқ) ўзб. „олдинда ўтирган“):

1) ҳозир кўпчилик (республика шаклида идора қилинадиган) мамлакатларда сайлаб қўйиладиган давлат бошлиғи. БМТга аъзо бўлиб кирган 189 мамлакатнинг 140 дан ортиғида президентлик лавозими жорий қилинган (2000). Бундай бошқарув шакли илк бор АҚШда 1787-йил вужудга келган. Ўзбекистон тарихида биринчи марта президентлик лавозими 1990-йил 24-мартда таъсис этилди. 1991-йил 29-декабрда эса алтернатив асосда ўтказилган умумхалқ сайловида И. А. Каримов Ўзбекистон Республикасининг Президенти этиб сайланди (Ўзбекистон Республикасининг Президенти);

2) айрим илмий ва жамоат ташкилотларида, партиялар, жамиятлар, уюшмалар (шу жумладан, халқаро уюшмаларда ҳам) ижрочи орган бошлиғи[10].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Cонститутион оф тҳе Републиc оф Соутҳ Африcа, 1996 – Чаптер 5: Тҳе Пресидент анд Натионал Эхеcутиве“. www.гов.за (2012). Қаралди: 2019-йил 17-апрел.
  2. ↑ Аллард, П „Говернмент соcиал адвертисинг анд этҳно-политиcс ин а смалл, этҳниcаллй диверсе натион“. РесеарчГате (2016). Қаралди: 2019-йил 17-апрел.
  3. ↑ „Cомпаративе Эхеcутиве–Легислативе Релатионс“, Тҳе Охфорд ҳандбоок оф политиcал институтионс. Охфорд Университй Пресс, 2008 — 344–365-бет. ДОИ:10.1093/охфордҳб/9780199548460.003.0018. ИСБН 978-0-199548460. Қаралди: 2019-йил 17-апрел. 
  4. ↑ Wиллиамс, Степҳен П.. Ҳоw то Бе Пресидент. Чрониcле Боокс, 2004 — 56-бет. ИСБН 978-0-8118-4316-4. 
  5. ↑ Сафире, Wиллиам (Новембер 24, 1991). „Он Лангуаге; Манҳандлинг тҳе Ҳандлерс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес.
  6. ↑ Wоод, Леwис. „Мр. Пресидент Ис cорреcт“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1945-йил 13-май).
  7. ↑ Бартолони-Туазон, Катҳлеэн. Фор Феар оф ан Элеcтиве Кинг. Итҳаcа: Cорнелл Университй Пресс, 2014 — 89-бет. 
  8. ↑ Бартолони-Туазон, Катҳлеэн. Фор Феар оф ан Элеcтиве Кинг. Итҳаcа: Cорнелл Университй Пресс, 2014 — 86-бет. 
  9. ↑ Ҳуцон, Жамес Ҳ. (Марч 1968). „Жоҳн Адамс' Титле Cампаигн“. Тҳе Неw Энгланд Қуартерлй. 41-жилд, № 1. 30–39-бет. дои:10.2307/363331. ИССН 0028-4866. ЖСТОР 363331.
  10. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил