Prezidentlik respublika

Президентлик республикаси — президентнинг давлат органлари тизимидаги муҳим роли билан ажралиб туради, унинг қўлида давлат раҳбари ва ҳукумат бошлиғининг ваколатлари мужассамлашган. Шунингдек, у дуалистик республика деб аталади ,шу билан икки ҳокимиятнинг аниқ ажратилиши фактини таъкидлайди: кучли ижро этувчи ҳокимиятни президент қўлида ва қонун чиқарувчи ҳокимиятни парламент қўлида тўплаш.

Президент республикасининг ўзига хос хусусиятлари

• президентни сайлашнинг парламентдан ташқари усули (аҳоли томонидан — Колумбия, Туркия ёки сайлов коллежи — АҚШ томонидан);
• ҳукуматни шакллантиришнинг парламентдан ташқари усули, яъни уни президент ташкил этади. Президент ҳам амалда, ҳам қонуний равишда ҳукумат бошлиғидир (бош вазир лавозими йўқ, масалан, АҚШда ёки Туркияда 2018 йилдан бери) ёки у ҳукумат бошлиғини тайинлайди (Камерун, Кот-д’Ивуар). Ҳукумат парламент олдида эмас, фақат президент олдида жавобгардир, чунки фақат президент уни ишдан бўшатиши мумкин,
• умуман олганда, бошқарувнинг ушбу шакли билан президент парламент республикасига қараганда анча катта ваколатларга эга (у ижро этувчи ҳокимият бошлиғидир, қонунларни имзолаш орқали тасдиқлайди, ҳукуматни тарқатиб юбориш ҳуқуқига эга), аммо парламентли республикада президент кўпинча парламентни тарқатиб юбориш ҳуқуқидан маҳрум бўлади ва парламент ҳам ҳукуматга ишончсизлик билдириш ҳуқуқидан маҳрум, лекин президентни лавозимидан четлатиши мумкин (импичмент процедураси).

Президент республикаларига АҚШ, Лотин Америкаси ва Африканинг аксарият республикалари киради.

Классик президент республикаси — Америка Қўшма Штатлари. АҚШ Конституцияси ҳокимиятларнинг бўлиниши принципига асосланади. Ушбу конституцияга кўра, қонун чиқарувчи ҳокимият Конгрессга, ижро ҳокимияти президентга, суд ҳокимияти Олий судга тегишлидир. Сайлов коллегияси томонидан сайланадиган президент ўз партиясига тегишли бўлган шахслардан ҳукумат тузади.

Президент республикалари Лотин Америкаси мамлакатларида кенг тарқалган. Ушбу бошқарув шакли Осиё ва Африканинг айрим мамлакатларида ҳам учрайди. Тўғри, баъзан бу мамлакатларда давлат раҳбарининг кучи конституциявий доирадан ташқарига чиқади ва хусусан, Лотин Америкасидаги президент республикалари тадқиқотчилар томонидан бир неча бор супер-президент сифатида тавсифланган.

Яна Қаранг

• Давлатлар бошқарув шакллари ро'йхати