Qoʻqon
Қўқон — Ўзбекистон Республикасининг Фаргʻона вилоятидаги шаҳар. Сўх дарёсининг (тармоғи) қуйи оқимида жойлашган. Аҳолиси — 314484 киши (2025-йил) Қўқон хонлигининг пойтахти бўлган. Бу шаҳар Фарғона вилоятининг йирик шаҳарларидан биридир.
Қўқон | |
|---|---|
| шаҳар | |
.jpg)  .jpg)   | |
| Мамлакат | Ўзбекистон |
| вилоят | Фарғона вилояти |
| Ҳукумат | |
| • Ҳоким | Маъруфжон Усмонов[1] |
| Илк эслатилиши | Эрамиздан аввал ИИ аср |
| Аввалги номлари | Ҳавоқанд, шамоллар шаҳри. |
| Майдон | 25 км2 (9.7 кв ми) |
| Маркази баландлиги | 409±1 м |
| Иқлим тури | кескин континентал |
| Расмий тил(лар)и | ўзбек тили |
| Аҳолиси | 310 716 дан ошиқ[2] |
| Зичлиги | 59 киши/км2 |
| Миллий таркиб | ўзбек, рус, татар, корейс, тожик |
| Конфессиявий таркиб | Мусулмонлар. |
| Вақт минтақаси | УТC+5 |
| Телефон коди | 998 91, 90, 99, 33 |
| Почта индекс(лар)и | 150700 |
| Автомобил коди | 40 |
Тарихи
Маҳаллий тарихчи ва археологлар орасида шаҳарнинг ёши 2 минг йилдан зиёд деган тахмин мавжуд. Қўқонга оид дастлабки маълумотлар Х аср ёзма манбаларида учрайди. Этимологияси ҳақида турли тахминлар бор [масалан, Истахрий ва Ибн Ҳавқал асарларида „Ҳавоканд“ (Ҳўканд) шаклида, яъни „гўзал“, „ёқимли“ ёки „шамол шаҳри“ маъносида учрайди]. Кейинги асрларда „Ҳўқанди латиф“ деган атама ҳам ишлатилган. Ундан ташқари „баландликдаги шаҳар“, „ҳулар шаҳри“ [яъни, „ҳу (ку) қабиласи — элати шаҳри“] версиялари ҳам бор. Қадимий Хитой қўлёзмаларида Қўқон номи „Гуйшан“, „Хўхан“ тарзида ифодаланган[3]. Қўқоннинг ХВИИИ асргача бўлган сиёсий тарихи ҳақида маълумотлар жуда оз. Қўқон подшо Россияси қўшинлари томонидан забт этилганда Қўқон хонлиги архивининг кўп қисми олиб кетилган. Қўқон қадимда Ҳиндистон ва Хитойга бориладиган карвон йўлида жойлашган. ХИИИ асрда мўғуллар томонидан бутунлай вайрон қилинган. Шундан кейин ХВИИИ асргача Қўқон кичик аҳоли турар жойи сифатида мавжуд бўлган. 1709-йили Қўқон хонлиги ташкил топгач, 1711-йили Эскиқўрғон қалъаси ўрнида ҳозирги Қўқон шаҳрига асос солинди, истеҳком ва қалъа барпо этилди. 1732-йили Абдураҳимбий бу ишни ниҳоясига етказди ва шаҳарни хонлик пойтахтига айлантирди. Шу даврдан бошлаб шаҳар Қўқон деб атала бошлади. Шаҳарнинг мустаҳкам девори, 12 дарвозаси (Хўжанд, Ғозиёғлиқ, Қудуқлиқ, Сармозор, Наманган, Чимён, Сўх, Марғилон, Риштон, Мўйимуборак, Қатағон, Исфара) бўлган. Қўқон ҳудуди 12 маъмурий бўлак (даҳа) га тақсим қилинган. Шаҳарда 3 мингга яқин хонадонда 31 минг киши яшаган. Норбўтабий даврида (1766—98) равнақ топди, Шарқнинг савдо-сотиқ ва ҳунармандчилик марказларидан бирига айланди. Олимхон ҳукмронлиги даврида (1801—1810) эса Қўқоннинг сиёсий мавқеи кучайди. Умархон (1810—22) ва унинг ўғли Муҳаммад Алихон (1822—1842) ҳукмронлиги даврида Қўқонда фан, маданият, адабиёт ва санъат марказига айланди. 1842-йилда Бухоро амирлиги ҳукмдори Насруллохон томонидан босиб олинди. Қўқон хонлиги рус қўшинлари томонидан ишғол этилиб, Туркистон генерал-губернаторлигига қўшиб олингач (1876), Қўқон янги ташкил этилган Туркистон генерал-губернаторлигининг Фарғона вилояти маъмурий маркази бўлади. Вилоят маркази Янги Марғилонга кўчирилгандан кейин (1877-йил 27-апрел), Фарғона вилояти уезд шаҳри, сўнг водийнинг энг йирик шаҳарларидан бири бўлиб қолди.
Саноати
Қўқон қадимдан ҳунармандчилик маркази бўлган. Қўқонда мисгарлик, заргарлик, ўймакорлик, қуролсозлик, кулолчилик, қоғозгарлик, бадиий тўқи-мачилик, дўппичилик, каштачилик, темирчилик, кўприксозлик кабилар ривож топган. Қўқон газмоллари Шарқда ва Россияда машҳур бўлган. Айниқса, Қўқон қоғози ҳунармандчиликнинг алоҳида тармоғи сифатида ном қозонган. Рус табиацҳуноси А. П. Федченконинг таърифлашича (1871-йилда), Ўрта Осиёдаги энг сифатли қоғоз Қўқонда ишлаб чиқарилган. Шаҳар ҳаётида савдо муҳим ўрин тутган ва ички ҳамда ташқи савдога бўлинган. Шаҳар рус қўшинлари томонидан забт этилгач, подшо Россияси ҳукумати бу ерда Россия манфаати учун зарур бўлган пахтачилик саноатини ривожлантиришга аҳамият берди. ХИХ аср охири — ХХ аср бошларига келиб шаҳар ва унинг атрофида 31 пахта тозалаш, 5 ёғ-мой, 7 пилла қуритиш ва 2 ипак қурти уруғи заводлари бунёд этилиб, ишчилар сони 3000 кишига етган. Туркистон Умумроссия товар муомаласига тортилиши натижасида бир қанча шаҳарлар, жумладан, Қўқонда ҳам пахта харид қилиш ва уни ташиш билан шуғулланувчи рус ва чет эл ширкатлари („Андреев ширкати“, „Россия жамияти“, „Кавказ ва Меркурий“, „Эрон савдо-саноат ширкати“, „Шарқий жамият“ ва бошқалар) ташкил қилинган. 1913-йилда Қўқонда 5 мингдан ортиқ савдо дўкони, 44 карвонсарой, 20 бозор, 10 банк, касалхона, туғруқхона ва 2 дорихона ишлаб турган. Хонлик даврида Қўқонда 52 мадраса фаолият қўрсатиб, улардан дастлабкиси „Мадрасаи хиштин“ (1729) бўлса, сўнгги қурилгани „Сўфиён“ (1891) мадрасасидир. ХХ аср бошида Қўқонда 120 та эски мактаб, ўндан ортиқ жадид мактаби, 3 та рус-тузем мактаби, темир йўл ва савдо-тижорат мактаблари ва бошқа ўқув мас-канлари бор эди. ХХ асрнинг бошларида Қўқонда „Садои Фарғона“, „Янги Фарғона“, „Қўқон садоси“ газеталари чоп этила бошлади. 1917-йилнинг кузида Қўқонда "Туркистон муҳторияти" эълон қилинди. Аммо кўп вақт ўтмай бу озодлик ҳаракатининг маркази Қўқон болшевиклар томонидан қонга ботирилди (1918-йил феврал). Тарихий маълумотлар бўйича бу қирғинда 10 мингдан зиёд киши қурбон бўлган. 1918-йилда Қўқонда шўролар ҳокимияти ўрнатилди[3].
Маданият
Шаҳарда бир қатор мадрасаларни учратиш мумкин. Қўқонда ислом дини ривожига ҳисса қўшган олимлар Абдулҳафиз Ал-Қўқоний, Ёрқинжон Қори Ал-Қўқоний каби бир қанча кўзга кўринган ҳанафий олимлар яшаган.
2019-йил сентябр ойида Қўқон шаҳрида биринчи Халқаро ҳунармандчилик фестивали бўлиб ўтди. Унга Ўзбекистон „Ҳунармандчилик“ уюшмаси мезбонлик қилди ва фахрий меҳмон Бутунжаҳон ҳунармандчилик кенгаши президенти Росй Греэнлеэс бўлди[4]. Ушбу фестивалда 70 мамлакатдан 600 дан ортиқ ижодкор иштирок этди.
Фестивал дунёнинг турли бурчакларидан келган ҳунармандларга ўз маҳсулотларини намойиш этиш ва сотиш, шунингдек, ўзаро алоқа ўрнатиш ва ўз маҳоратини янада ривожлантириш мақсадида ташкил этилган[5]. Фестивал доирасида қўл ҳунармандчилигини ривожлантиришга бағишланган анжуманлар бўлиб ўтди[5]. Кўргазмадан чолғу асбоблари, наққошлик, кулолчилик, тўқимачилик, металлга ишлов бериш, ёғочдан ясалган буюмлар ўрин олган.
Фестивал икки йилда бир марта ўтказилиши режалаштирилган[6].
Қўқон хонлиги
Абдукарим бий Абдураҳим бийнинг кенжа укаси эди, у вафотидан кейин 1734-йилда Қўқон хонлигида ҳокимиятни мерос қилиб олди. 1740-йилда у Қўқонни янги девор билан ўраб олишни буюрди, бу кейинчалик шаҳарни жунғорлар босқинидан ҳимоя қилишга ёрдам берди.
1745—1747-йилларда Қўқон хонлиги жунғорлар томонидан босқинга учради, улар Ўш, Андижон, Марғилонни эгаллаб, Қўқонни қамал қилдилар. Жиддий паллада Абдураҳим бий ҳарбий ташкилотчи истеъдодини намоён этди ва душман пойтахтдан қувиб чиқарилди[7].
Норбўтабий ҳукмронлиги даврида
Норбўтабий (1770—1798) даврида нисбатан сиёсий осойишталик ўрнатилиб, иқтисодий тараққиёт учун қулай шароитлар вужудга келди.
Қўқонлик тарихчи Мулла Олим Махдум Хожи Қўқон хони Норбўтабий ҳукмронлигини шундай таърифлайди:
Тарихчи Маҳмуд Ҳаким Яуфоний ёзган:
“...Ҳамма бой ва тенг, ҳар бир хонадон ғаллага тўла, донни бекорга беришдан бошқа чора йўқ эди. Бир тангага қўй сотиб олса бўларди ва бу танга Норбўтабий томонидан муомалага чиқарилган ва муомалага киритилган. Ҳар томондан ко'чманчилар келиб, бу ерга то'планишди[8].
Норбўтабий фан ва санъат ҳомийси эди. Ўша пайтда Қўқонда фаол қурилиш ишлари олиб борилди. 1798-йилда Норбўтабий мадрасаси қурилиши тугалланди.
Норбўтабий даврида бир қанча мадрасалар қурилган: 1762-йилда — Сулаймония, 1789-йилда — Эшон Хонхўжа, 1794-йилда — Имом Бакир, 1795-йилда — Тўра Ҳаким, 1798-йилда — Норбўтабий номида (ҳозирги кунгача сақланиб қолган ва Мадрасаи тинчлик сифатида ҳам танилган).
Ўша даврда Қўқонда машҳур маданият намояндалари — Муҳаммад Ғозий, Нодир, Хўжаназар Ҳувайдо, Хўжа Маслаҳатуддин Умматвалий ва унинг ўғли Хўжа Муҳаммад Насриддинлар яшаб ижод қилганлар.
Норбўтабий умри давомида Хожа Муҳаммад Насриддин ва Хожа Муҳаммад Ёқуб Оҳунлар олдида бош эгиб, уларнинг муриди болган. Ўғиллари Муҳаммад Амин, Муҳаммад Олим ва Муҳаммад Умархонни ҳам Муҳаммад Насриддинга таълим олиш учун берди[9].
Умархон ҳукмронлиги даврида
Маданий қурилишда Қўқон хони Умархон Амир Темурга тақлид қилишга уриниб, Қўқонда илм-фан ва адабиётнинг гуллаб-яшнаши учун шароит яратди[10].
Унинг ҳукмронлиги даврида Қўқонда ўзига хос адабиёт маркази вужудга келди. Манбаларда келтирилишича, шаҳарда 70 дан ортиқ шоир ижод қилган. Хон саройида энг яхши шоирлар, рассомлар ва хаттотлар тўпланган. Умархоннинг ўзи „Амирий“ тахаллуси билан шеър ёзган. Унинг 10 минг мисрадан ортиқ шеърлар тўплами бизгача етиб келган. Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Абу Райхон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида Амирий шеърий девонининг ўн етти қўлёзма нусхаси, ўзбек тилида 307 мисра, форс тилида 159 байт бўлган 544 шеър — 465 ғазал, 53 мухаммас (беш ярим мисрадан иборат шеърий байт), 5 мусамман (саккиз ярим мисрадан иборат шеърий байт), 6 мусаддас (олти ярим мисрадан иборат шеърий байт), 16 туюқлари сақланмоқда. Сарой ҳаётида Умархоннинг рафиқаси Моҳларойим (Нодира) (1792—1842) муҳим ўрин эгаллаган. У фан, адабиёт ва санъат ҳомийси сифатида хонликнинг маданий ҳаётида фаол иштирок этган.
Амирий яратган қудратли адабий оқим Фарғона водийсида таниқли маърифатпарварлар, демократ шоирларнинг (Муқимий, Фурқат, Оразий, Тажаллий ва бошқалар) пайдо бўлишига имкон яратди.
Муҳаммад Алихон ҳукмронлиги даврида
Қўқоннинг гуллаган даври Муҳаммад Алихон ва унинг онаси Нодира ҳукмронлигида давом этди. Нодира замондошлари (Ҳакимхон, Ҳотиф, Мушриф ва бошқалар) нинг тарихий-адабий асарларида унинг санъат ҳомийси сифатида жамоат ва маданий ҳаётда фаол иштирок этгани ҳақида маълумотлар бор.
Нодира мадраса бинолари, карвонсаройлар, савдо майдончалари қурилишида қатнашган.
Худоёрхон остида 1856-йилда маҳаллий қурувчи Мусулмонқул томонидан қурилган иккинчи Дерезлик кўприги Арк рўпарасида жойлашган эди. Худди Ғишткўприк сингари у ҳам ўриндиқлар билан тўлдирилган, шифтлари одамларни қуёшнинг куйдирувчи нурларидан ҳимоя қилган.
Ўша кунларда Қўқон 12 та дарвозали 18 км узунликдаги сахий қўрғон девори билан ўралган эди. Ташқи деворлар атрофидан ўтувчи 3 қаторли чуқур ариқлар сув билан тўлдирилган. Қал’а деворининг қурилиши 1842—1843-йилларда Шералихон ҳукмдорлигида ниҳоят тугалланди.
Худоёрхон ҳукмронлиги даврида
Худоёрхон (1871—1873) саройи ёки „Ўрда“ни Худоёрхоннинг ўзи қурдирган. Мир Убайдулла унинг режалаштирувчиси ва меъмори бўлган.
Сарой қурилишида Қўқон, Риштон, Конибодом, Чуст, Наманган, Ўратепа , Қашқар усталари қатнашган. Саройнинг умумий майдони тўрт гектар бўлиб, пойдевори уч метрга кўтарилган.
Дарвозахонанинг юқори қисмида арабча ҳарфларда „Буюк Саид Муҳаммад Худоёрхон“ деб ёзилган. Шу сабабли бош дарвозага шарқ томондан кириш учун махсус пандус йўли қурилган.
Шаҳар тўрт қисмга (даҳа) бўлинган: Саримозор, Хўжанд, Риштон ва Марғилон. Уларнинг ҳар бири ХХ аср бошларида 72 та бўлган маҳаллалардан иборат бўлиб, уларда жами 10 мингга яқин хонадон, 120 та мактаб (ҳар бирида 10 дан 20 тагача талаба ўқийди) ва 40 та мадраса бўлган.
Шаҳар Қўқон хонлиги гуллаган даврида бутун Фарғона вилоятининг асосий диний маркази бўлган — унда 300 дан ортиқ масжидлар фаолият юритган.
Шаҳарга кириш 12 та дарвоза орқали амалга оширилган бўлиб, улар қаерга олиб борилишига қараб (улардан чиқадиган йўллар йўналишидан) ном берилган: шимолий Саримозор, Ганжировон ва Наманган; жанубий Сўх, Қатағон ва Исфара; ғарбий Хўжанд, Қудуқлуқ ва Ғози-Яғлик; шарқий Риштон, Чимён ва Марғилон.
Шўро даври
Иккинчи жаҳон уруши йилларида Қоъқон меҳнаткашлари фронтга кийим-кечак, озиқ-овқат, дори-дармон жўнатиб турдилар. Шаҳар аҳолиси фронт учун 10,7 млн сўм пул жамғариб берди. Қўқонлик жангчилардан 2 минг 682 таси собиқ Совет Иттифоқининг орден ва медаллари билан мукофотланди, 12 таси Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвонига сазовор бўлди. Қўқон Фарғона вилоятининг (Фарғона шаҳридан кейин) 2- ўриндаги саноат, транспорт ва маданий марказидир. Шаҳарда 22 ишлаб чиқариш корхонаси мавжуд. Шулардан 2 пахта тозалаш заводи, „Улуғбек“, „Қўқонадёл“, „Шоҳи-атлас тўқиш“, „Кўнчи“, „Зилол“, „Қўқонёғмой“, „Қўқоннон“, „Қўқонгўшт“, „Қўқонспирт“, „Мастона“ корхоналари, мотор таъмирлаш, мармар, механика, „Электромаш“ заводлари, машинасозлик, ғишт, ишлаб чиқариш, суперфос-фат, „Қўқон“ ишлаб чиқариш, мебелсозлик, қурилиш маҳсулотлари корхоналари, ип йигирув, пайпоқ-тўқув, пояб-зал, трикотаж-тикувчилик фабрикалари ишлаб турибди. Тарих дастури Қўқон хонлиги 29 губернаторни алмаштирди, иккинчиси энг таниқли Хон Худоёрхон эди, унинг қаттиқлиги ва очкўзлиги билан шуҳрат қозонган. У ҳукмдор, бир марта айлана шаклида ўз тахтини йўқотиб, уни қайта тиклади. У шаҳарни ривожлантириш учун жуда кўп ишларни амалга оширди: унинг назорати остида бўлган гузарлар, масжидлар ва мадрасалар қурилди.
Педагогика институти 1931-йил, (7 мингдан зиёд талаба)[11], 14 касб-ҳунар коллежи (жумладан Қодиржон Ҳайдаров номидаги тасвирий ва амалий санъат коллежи. 1997), академик лицейлар, мусиқа ва санъат мактаблари, 44 умумий таълим мактаби фаолият кўрсатади. 12 касалхона, 2 диспансер, поликличикалар, дорихоналар, 2 санаторий мавжуд.
19 кутубхона, 7 клуб муассасаси, 6 та музей (шу жумладан, ўлкашунослик музейи), драма театри, халқ театри ишлаб турибди. 4 болалар спорт мактаби, 3 стадион, спорт заллари ва бошқа спорт иншоотлари бор. Қўқон шоир, санъаткорлар шаҳри сифатида танилган. Қадимда „Қўқон адабий муҳи-ти“ машҳур бўлган. Шаҳардан бир қанча адабиёт намояндалар: Амирий, Гулханий, Хон, Ғозий, Махмур, Муҳйи, Зорий, Муқимий, Қорий, Комий, Фурқат, Ҳазиний, Насимий Ҳўқандий ва бошқа; Ҳамза, Иброҳим Даврон, Ашурали Зоҳирий, Мирзои Ҳўқандий, Пўлатжон Қаюмий каби маърифатпар-вар ижодкорлар етишиб чиққан; Нодира, Дилшод, Барно, Анбар отин, Лайли хоним, Маҳзуна, Муштарий каби аёл ижодкорлар ҳам шу ерда камол топган. ХХ аср ўзбек адабиётига Абдулла Қаҳҳор, Собир Абдулла, Усмон носир, Амин Умарий ва бошқа ижодкорлар катта ҳисса қўшган. Қўқон тарихига доир кўплаб тарихий асарлар мавжуд („Тарихи жаҳоннома“, „Шоҳномаи Умархон“, „Мунтахоб уг-таворих“, „Ансоб ус салотин ватаворихул-ҳавокин“ ва бошқалар). Қўқон меъморлигининг шаклланиши ХВИИИ асрдан бошланади. Шу даврда шаҳарда мадраса, масжид, мақбара, карвонсарой, кўприк ва бошқа бинолар бунёд этилди. Монументал иншоотлар Ўрта Осиёнинг қадимий шаҳарлари биноларининг тузилиши таъсирида қурилди. Қўқондаги йирик меъморий ёдгорликлардан хапқ орасида Мадрасаи Мир номи билан машҳур бўлган Норбўтабий мадрасаситр (1798), ундан ташқари Дахмаи шоҳон ансамбли (1825), Худоёрхон ўрдаси (ХИХ асрнинг 2-ярми), Жоме масжид (ХИХ аср 1-чораги), Камол қози мадрасаси (1941) ва бошқа ҳам сақланган.
Аҳолиси
.jpg)
2016-йил 1-январ ҳолатига кўра аҳоли сони 239 900 дан ортиқ аҳолини ташкил қилди[12][13]. Қўқон, Фарғона ва Марғилон Фарғона вилоятининг учта йирик шаҳарларидан биридир.
Аҳолининг асосий таркиби ўзбеклар (90% дан ортиғи), шаҳарда 30 дан ортиқ миллат вакиллари ҳам истиқомат қилади.
== Қўқон ==
Қўқон — нафақат Фарғона балки улуғвор Ўзбекистондаги йирик шаҳар ҳисобланади, унинг таърифига тил ожиз, энг машҳур даври — Қўқон Хонлиги давридир! Шоҳрухбий Қўқоннинг тарихига янги саҳифа ва юксак келажак қўшди, бу хонлик Ўзбек хонликларидан фарқланиб турарди… Бу юксак хонлик ўз таркибига ҳозирги Қирғизистон ҳудудининг маълум қисмини ҳам ўз харитасига қўшиб, улкан малакат барпо этди. Сўнгги Қўқон хони Худоёрхон ҳеч бир хон қилмаган ишни қилди, бу иш ҳозиргача Ўзбекистонимизни қадимий ва буюк кўрсатмоқда. Худоёрхоннинг Қўқон тарихидаги янги саҳифаси — Худоёрхон Саройи эди, тўғри Воҳада бундай саройлар жуда кўп! Лекин Фарғона Водийсида ҳали бундай сарой ҳали қурилмаган эди… Шунинг учун бу сарой Фарғона ва Қўқон аҳолиси учун ҳали ҳам ўз ҳурматини йўқотгани йўқ. Қўқон…!
Қўқон аҳолисининг ўсиши
| Йил | Аҳоли сони |
| 1897 | 81 300 |
| 1939 | 84 700 |
| 1959 | 105 100 |
| 1990 | 175 000 |
| 1995 | 187 000 |
| 1998 | 191 100 |
| 1999 | 193 800 |
| 2000 | 197 400 |
| 2007 | 206 500 |
| 2013 | 233 500 |
| 2016 | 239 900 |
| 2020 | 254 700[14] |
1897-йилдаги Фарғона вилоятининг шаҳарлар бўйича аҳолиси ва этник таркиби[15]
| Шаҳарлар | Жами | Сартлар | Ўзбеклар | тожиклар | руслар | қирғиз | қашқарлар | турклар | поляклар | немислар | арманлар | лўлилар | яҳудийлар | татарлар |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Қўқон | 81 354 | 20 907 | 54 673 | 2696 | 1542 | 74 | 73 | 69 | 215 | 61 | 36 | 439 | 275 | 206 |
| Наманган | 62 017 | 52 890 | 6 | 691 | 1026 | 48 | 10 | 6670 | 192 | 46 | - | 2 | 110 | 194 |
| Андижон | 47 627 | 45 366 | 4 | 51 | 950 | 37 | 4 | 5 | 194 | 49 | 7 | 2 | 97 | 114 |
| Эски Марғилон | 36 490 | 35 645 | - | 3 | 98 | 20 | 33 | 4 | 1 | - | 2 | - | 652 | 7 |
| Ош | 34 157 | 8 | 5 | 107 | 989 | - | - | 32 432 | 188 | 45 | - | - | 46 | 24 |
| Чуст | 13 785 | 257 | 376 | 12 718 | - | - | - | 421 | - | - | - | - | - | - |
| Янги Марғилон | 8928 | 2308 | 300 | 236 | 4563 | 88 | 19 | 5 | 727 | 158 | 49 | 9 | 186 | 151 |
Галерея
.jpg)
Манбалар
- ↑ „Қўқон шаҳар ҳокими ва ўринбосарлари ҳақида маълумот“. 2022-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-ноябр.
- ↑ „Қўқон шаҳри бўйича эркакларга нисбатан аёллар сони кўплиги ма’лум қилинди“. Қаралди: 2023-йил 24-октябр.
- ↑ 3,0 3,1 "Қўқон" ЎзМЕ. Қ-ҳарфи[сайт ишламайди] Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ Лооп. „Cентрал Асиа аwакес! Тҳе Фестивал оф Ҳандcрафтерс, Коканд, Узбекистан“ (эн-АУ). Гарланд Магазине (2019-йил 18-сентябр). Қаралди: 2020-йил 31-октябр.
- ↑ 5,0 5,1 Админ. „Апплй ноw: Тҳе Фирст Интернатионал Ҳандиcрафтерс Фестивал Коканд 2019 | Wорлд Cрафц Cоунcил Эуропе“ (эн-УС). 2020-йил 28-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 31-октябр.
- ↑ сариқ-қиз. „Интернатионал Ҳандиcрафтерс Фестивал Коканд / Интернатионалес Ҳандwеркер Фестивал Коканд“ (де). сариққиз (2019-йил 29-сентябр). Қаралди: 2020-йил 31-октябр.
- ↑ История Узбекистана. Том 3. Ташкент. 1993 год, с. 206.
- ↑ Сотиболдиев Г. О., Хайдаров М. Т. Социально-экономическое положение Кокандского ханства в эпоху Норбутабия (1763—1798)// Электронный научный журнал «Априори». Cерия «Гуманитарные науки». 2016 год. № 3, с. 4
- ↑ Сотиболдиэв Г.О, Хайдаров М. Т. Социално-экономическоэ положениэ Кокандского ханства в эпоху Норбутабия (1763—1798)// Электронний научний журнал „АПРИОРИ“. Cерия „Гуманитарниэ науки“. 2016 год. № 3, с. 8
- ↑ История Средней Азии. Москва. Евролинс. Русская панорама. 2003 год, с. 330
- ↑ Море он Коканд
- ↑ наме="уз.2016"
- ↑ „Статистический буклет «О населении языком цифр»“. 2014-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 11-октябр.
- ↑ Ата-Мирзаэв. Народонаселениэ Узбекистана: история и современност.
- ↑ Первая всеобщая перепис населения Российской Империи 1897 года. Распределениэ населения по родному язику и уэздам Российской Империи, кроме губерний Европейской России
Адабиётлар
- Бобобеков. Ҳ. Қўқонтарихи. Т.,1966; Қўқон асрлар силсиласида. Қўқон. 2004. Отабек Жўрабоев.
- Опен Стреэт Мап
