Ziyosfera

Raqobat

Тwеэдледум ва Тwеэдледеэ, Люис Керроллнинг "Кўзойнак орқали" филмидаги хаёлий рақиблар[1].

Рақобат — бозордаги корхоналар (ёки сотувчилар) ўртасида харидорларни жалб қилиш, кўпроқ фойда олиш ва ўз маҳсулотини сотиш учун кураш жараёнидир шу билан бирга бу икки киши ёки гуруҳнинг доимий рақобатбардош муносабатлардаги ҳолати. Рақобат — бу рақобатлашаётган икки томон ўртасидаги „бир-бирига қарши“ муносабати. Ўзаро муносабатларнинг ўзини „рақобат“ деб ҳам аташ мумкин, ёки ҳар бир иштирокчи бир-бири билан рақиб бўлади. Кимнингдир асосий рақибини ашаддий рақиб деб аташ мумкин. Рақобатни „актёрлар қайси давлатлар рақобатчиларга етарлича таҳдид солаётганини аниқлайдиган идрокий таснифлаш жараёни“ деб таърифлаш мумкин[2]. Рақобат бир томоннинг доимий ҳукмронлигига олиб келмасдан, давом этиши учун „тенг томонлар ўртасидаги рақобат муносабатлари“ бўлиши керак[3]. Сиёсацҳунос Жон А. Васкеснинг таъкидлашича, кучлар тенглиги ҳақиқий рақобат мавжуд бўлиши учун зарурий компонент ҳисобланади, аммо бошқалар бу элементга этироз билдиради[4].

Рақобат жамиятнинг турли соҳаларини учраб туради ва „инсон муносабатларининг барча даражаларида кўп“[5]. Кўпинча дўстлар, фирмалар, спорт жамоалари, мактаблар ва университетлар ўртасида мавжуд. Бундан ташқари, „оилалилар, сиёсатчилар, сиёсий партиялар, этник гуруҳлар, мамлакатлар ва штатларнинг минтақавий бўлимлари ҳар хил узунликдаги ва интенсивликдаги доимий рақобатда иштирок этадилар“. Рақобат турли томонлар ўртасидаги маросимлар маҳсулидан ривожланади. Баъзи ҳолларда, рақобат „шунчалик кучли бўладики, актёрлар фақат ўз ҳаракатлари билан рақибларига зарар етказиши ёки фойда келтириши ҳақида ташвишланишади“.

Келиб чиқиши ва маъноси

Франсия ва Германия ўртасидаги рақобат. Икки миллат давлати бор экан; Бу ерда, Пруссия Гардес ду Корпусининг зобитлари уруш қўзғатмоқчи бўлиб, 1806-йилнинг кузида Берлиндаги Франсия элчихонаси зинапоясида қиличларини кутариб туришган[6].

Рақобат одатда одамлар ёки гуруҳлар ўртасидаги рақобатни англатади, бу ерда ҳар бири бошқасидан кўра кўпроқ муваффақият қозонишга интилади. Шу билан бир қаторда феъл (сўз туркуми) шаклида қўлланилганда (Америка инглиз тилида рақобатлашувчи ва рақобатлашувчи, Британия инглиз тилида рақобатлашувчи ва рақобатлашувчи) тенглик муносабатини кўрсатиши мумкин[7]. Рақиб сўзини келиб чиқиши о'рта франсуз ва лотинча ривалис, франсузча ривус сўзларидан келиб чиққан бўлиб, бошқаси билан бир хил ариқ ва дарёдан сув ичадиган ёки ундан фойдаланадиган одамни англатади[8]:404[9] :400. Бу сўз инглиз тилига тахминан 1577-йилда кириб келган ва Уилям Шекспирнинг 1623-йилда ёзилганҳ Веронадаги икки жаноб китобида айтиб ўтилган[10][а].

Жеймс Марк Болдуин 1902-йилда ўзининг „Фалсафа ва психология луғати“ да рақобатнинг учта асосий турини аниқлаган.

  1. биологик рақобат
  2. шахсий ёки онгли рақобат
  3. савдо ва саноатда рақобат[11].

Шу билан бир қаторда, Килдуфф ва унинг ҳамкасблари 2010-йилда ўзларининг шарҳларида рақобатни уч турга (индивидуал, гуруҳ ва ташкилот) га бўлган ва рақобатни „суб’эктив рақобат муносабатлари“ сифатида ажратиб кўрсатишган, бу албатта „психологик иштирокнинг кучайиши ва сезиларли улушлар“ ни талаб қилади[12]. Кўпроқ замонавий тадқиқотлар рақобатни ўрнатиш учун зарур бўлган ўхшашлик, яқинлик ва тарихни аниқлайди, бошқалари эса шафқацизлик билан рақиб муносабатларини мустаҳкамлаш учун рақобат тарихига бўлган эҳтиёжни камайтириши мумкинлигини тахмин қилишди[13].

Архив

Агар бирор шахс ёки ташкилотнинг бир нечта рақиблари бўлса, энг муҳимини ашаддий рақиб деб аташ мумкин[14]. Бадиий адабиётда тез-тез такрорланиб турадиган қаҳрамон сифатида қаҳрамонлар учун ашаддий рақиб ёки ашаддий душман бўлиб хизмат қилиши одатий ҳолдир. Бироқ, ашаддий рақибни душмандан ажратиш ҳам мумкин, иккинчиси эса қаҳрамоннинг азалий ёки доимий душмани бўлмаса ҳам, уни мағлуб қила олмайдиган душмандир[15].

Ўртоқлик баҳслари

Рақобатчилар муайян масалалар ёки натижалар бўйича келишмовчиликда қоладиган, аммо фуқаролик муносабатларини сақлаб қоладиган рақобатни дўстона рақобат деб аташади. Университетлар каби институтлар кўпинча дўстона рақобатни давом эттирадилар, „дўстона рақобат, агар у этишмаётган бўлса, бошқалар унинг ўрнини босишини билган ҳолда, институтни таклиф қиладиган энг яхши нарсаларни олдинга олиб чиқишга ундайди“[16]. Баъзи ҳолларда корпорациялар, спорт лигалари ёки ҳарбий қисмлар каби муассасалар ушбу муассаса ичидаги кичик гуруҳлар ўртасида дўстона рақобатни рағбатлантириши мумкин[17][18]. Мисол учун, 1870-йилларда Британия армияси спорт мусобақасини ўтказди, унда алоҳида ҳарбий қисмлар ички бирликни ривожлантириш учун бўлинмалар ўртасида дўстона рақобатни келтириб чиқариш учун бошқа бўлинмалар томонидан танланганлар билан рақобатлашадиган аъзоларни танладилар. Бундай рақобат, гуруҳларнинг алоҳида аъзоларини янада самаралироқ рақобатлашишга ундаш учун рағбатлантирилиши мумкин.

Асосий Вазифалари

• Бозорда нархларни тартибга солади

• Сифатни оширишга мажбур қилади

• Янги технологияларни жорий этишга ундайди

• Ресурслардан самарали фойдаланишни таъминлайди

Эффектлари

Рақобат мотивацияни ошириши, кўпроқ ҳаракат қилиш ва яхши ишлашга олиб келиши мумкин[19][20]. Улар шунингдек, иштирокчилар ўртасида катта хавф-хатарли хатти-ҳаракатларга ҳисса қўшиши ва ахлоқсиз хатти-ҳаракатларга мойиллигини ошириши мумкин[21][22][23][24].

Ушбу фарқлар гуруҳлар ва шахслар томонидан нотўғри қарор қабул қилишга олиб келиши мумкин, бу эса рақобат бўлмаганда содир бўлмаслиги мумкин. Адабиётларда кўриб чиқилган мисоллар орасида 1994-йилда фигурали учувчи Тоня Хардингнинг рақиби Ненси Керриганга қилган ҳужумлари, Бритиш Аирwайс томонидан судда ўзларининг бизнес рақиби Виргин Атлантиcга қарши бир қатор ахлоқий бўлмаган хатти-ҳаракатларни (жумладан, махфий маълумотларни ўғирлаш ва тарқатиш) қилганликларини тан олишлари киради. Бош директори Ричард Бренсон ҳақидаги миш-мишлар ва Бостон Сcиэнтифиc компаниясининг Гуидант компаниясини сотиб олишда („энг ёмони иккинчи“ деб аталади) ортиқча тўлангани, чунки улар ўзларининг рақиби Жоҳнсон & Жоҳнсон компаниясига қарши таклиф қилганлар[25][26]. Ҳаддан ташқари ҳолатда, рақиблар ўртасидаги рақобат „жисмоний зарарга қадар кучайиши эҳтимоли бор“[27].

Яна қаранг

Изоҳлар

  1. ↑ Алтҳоугҳ суперфиcиаллй симилар то тҳе wорд ривер, тҳе тwо до нот шаре ан оригин, wитҳ ривер инстеад беинг деривед фром тҳе Латин рипа фор "банк" ор "шоре".[10]

Манбалар

  1. ↑ Ричардсон, Кай. Политиcал Cултуре анд Медиа Генре: Беёнд тҳе Неwс (эн). Палграве Маcмиллан, Жануарй 1, 2013 — 113-бет. ИСБН 9780230354098. 
  2. ↑ Тҳомпсон, Wиллиам Р. (2001). "Идентифйинг Ривалс анд Ривалриэс ин Wорлд Политиcс". Интернатионал Студиэс Қуартерлй 45 (4): 557–586. дои:10.1111/0020-8833.00214. ИССН 0020-8833. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-студиэс-қуартерлй_2001-12_45_4/паге/557. 
  3. ↑ Мичаэл Бречер. Тҳе wорлд оф протраcтед cонфлиcц, Май 26, 2016 — 11-бет. ИСБН 978-1-4985-3188-7. ОCЛC 1253439132. ; cитинг Гарй Гоэртз; Паул Ф. Диэҳл (Жуне 1993). „Эндуринг Ривалриэс: Тҳеоретиcал Cонструcц анд Эмпириcал Паттернс“. 37-жилд, № 2. 147–171-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  4. ↑ Мичаэл Бречер. Тҳе wорлд оф протраcтед cонфлиcц, Май 26, 2016 — 11-бет. ИСБН 978-1-4985-3188-7. ОCЛC 1253439132. 
  5. ↑ Тҳомпсон, Wиллиам Р.. Греат поwер ривалриэс, 1999 — 3-бет. ИСБН 1-57003-279-3. ОCЛC 40142926. 
  6. ↑ Ричардсон, Кай. Политиcал Cултуре анд Медиа Генре: Беёнд тҳе Неwс (эн). Палграве Маcмиллан, Жануарй 1, 2013 — 113-бет. ИСБН 9780230354098. 
  7. ↑ „ривалрй“. Мерриам-Wебстер. Қаралди: 2018-йил 4-декабр.
  8. ↑ Скеат, Wалтер W.. Тҳе Cонcисе Диcтионарй оф Энглиш Этймологй. Wордсwортҳ Эдитионс, 1993. ИСБН 978-1-85326-311-8. 
  9. ↑ Инc, Мерриам-Wебстер. Тҳе Мерриам-Wебстер Неw Боок оф Wорд Ҳисториэс. Мерриам-Wебстер, 1991. ИСБН 978-0-87779-603-9. 
  10. ↑ 10,0 10,1 „Ит Такес Тwо: Тҳе Ҳисторй оф 'Ривал' Анд, ҳисториcаллй спеакинг, тҳей wере тҳирстй“. Мерриам-Wебстер. Қаралди: 2018-йил 4-декабр.
  11. ↑ Балдwин, Жамес Марк. Диcтионарй оф Пҳилосопҳй анд Псйчологй: Префаторй ноте. Техт, Ле-З. Адденда: индиcес. И. Греэк термс. ИИ. Латин термс. ИИИ. Герман термс. ИВ. Френч термс. В. Италиан термс. Маcмиллан, 1902. 
  12. ↑ Килдуфф, Гавин Ж.; Элфенбеин, Ҳилларй Ангер; Стаw, Баррй М. (2010). "Тҳе псйчологй оф ривалрй: А релатионаллй депендент аналйсис оф cомпетитион". Аcадемй оф Манагемент Жоурнал 53 (5): 943–969. дои:10.5465/амж.2010.54533171. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_аcадемй-оф-манагемент-жоурнал_2010-10_53_5/паге/943. 
  13. ↑ Пиготт. „Ривалриэс Аффеcт Риск ин Спорц, Бусинесс“. Университй оф Аризона Неwс (2017-йил 9-октябр). 2019-йил 13-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 4-декабр.
  14. ↑ Cоллинс Cобуилд Адванcед Диcтионарй оф Энглиш (2016), п. 59.
  15. ↑ Саге Мичаэл (2011), Ҳоw то Беcоме а Суперҳеро: тҳе Ултимате Гуиде то тҳе Ултимате Ёу!, 228-бет
  16. ↑ Роче, Марк Wиллиам. Реализинг тҳе Дистинcтиве Университй: Висион анд Валуэс, Стратегй анд Cултуре. Университй оф Нотре Даме Пресс, Фебруарй 28, 2017. ИСБН 978-0-268-10149-7. 
  17. ↑ Чарлотте Бреwер. Треасуре-ҳоусе оф тҳе лангуаге: тҳе ливинг ОЭД, 2007 — 24-бет. ИСБН 978-0-300-12429-3. ОCЛC 122261575. 
  18. ↑ Тонй Масон; Элиза Риэди (2010), Спорт анд тҳе Милитарй: Тҳе Бритиш Армед Форcес 1880–1960, 17-бет, ИСБН 978-1139788977.
  19. ↑ Ҳуцон. „Ҳоw Ривалриэс Бринг Оут Оур Бест — анд Wорст“. Тҳе Cут (2014-йил 26-июн). Қаралди: 2018-йил 4-декабр.
  20. ↑ „Тҳе Упсиде оф Ривалрй: Ҳигҳер Мотиватион, Беттер Перформанcе“. Ассоcиатион фор Псйчологиcал Сcиэнcе (2014-йил 4-сентябр).
  21. ↑ Пиготт. „Ривалриэс Аффеcт Риск ин Спорц, Бусинесс“. Университй оф Аризона Неwс (2017-йил 9-октябр). 2019-йил 13-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 4-декабр.
  22. ↑ То, Чристопҳер; Килдуфф, Гавин; Ордóñэз, Лиса Д.; Счwеитзер, Мауриcе Э. (Жулй 17, 2018). "Ресеарч: Wе Таке Море Рискс Wҳен Wе Cомпете Агаинст Ривалс". Ҳарвард Бусинесс Ревиэw. ҳттпс://ҳбр.орг/2018/07/ресеарч-wе-таке-море-рискс-wҳен-wе-cомпете-агаинст-ривалс. Қаралди: Деcембер 4, 2018. Рақобат]]
  23. ↑ Йип, Жеремй А.; Счwеитзер, Мауриcе Э.; Нурмоҳамед, Самир (Жануарй 2018). "Траш-талкинг: Cомпетитиве инcивилитй мотиватес ривалрй, перформанcе, анд унетҳиcал беҳавиор". Организатионал Беҳавиор анд Ҳуман Деcисион Проcессес 144: 125–144. дои:10.1016/ж.обҳдп.2017.06.002. 
  24. ↑ Килдуфф, Гавин Ж.; Галинскй, Адам Д.; Галло, Эдоардо; Реаде, Ж. Жамес, Wҳатевер ит такес: Ривалрй анд унетҳиcал беҳавиор (ПДФ), қаралди: Деcембер 4, 2018
  25. ↑ Килдуфф, Гавин Ж.; Элфенбеин, Ҳилларй Ангер; Стаw, Баррй М. (2010). "Тҳе псйчологй оф ривалрй: А релатионаллй депендент аналйсис оф cомпетитион". Аcадемй оф Манагемент Жоурнал 53 (5): 943–969. дои:10.5465/амж.2010.54533171. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_аcадемй-оф-манагемент-жоурнал_2010-10_53_5/паге/943. 
  26. ↑ Килдуфф, Гавин Ж.; Галинскй, Адам Д.; Галло, Эдоардо; Реаде, Ж. Жамес, Wҳатевер ит такес: Ривалрй анд унетҳиcал беҳавиор (ПДФ), қаралди: Деcембер 4, 2018
  27. ↑ Тҳомпсон, Wиллиам Р.. Греат поwер ривалриэс, 1999 — 3-бет. ИСБН 1-57003-279-3. ОCЛC 40142926.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Raqobat" dan olindi