Rossiya imperiyasi


Россия империяси (бошқа номи Подшо Россияси) — Россия давлати асосида шаклланган давлат. 1721-йилда Пётр И томонидан империя деб эълон қилинган. Россия империяси таркибига Болтиқбўйи, Ўнг қирғоқ Украина, Беларус, Полшанинг бир қисми, Бессарабия, Шимолий Кавказ (ХИХ асрдан), шунингдек, Финландия, Кавказорти, Қозоғистон, Ўрта Осиё ва Помир кирган. ХИХ аср охирига келиб Россия империяси ҳудуди 22,4 миллион км² га етган. 1897-йилги аҳоли рўйхатига кўра, империяда 128,2 миллион киши, жумладан, Россиянинг Европа қисмида 93,4 миллион, Полша подшоҳлигида 9,5 миллион, Финландия Буюк князлигида 2,6 миллион, Кавказ ўлкасида 9,3 миллион, Сибирда 5,8 миллион, Ўрта Осиёда 7,7 миллион киши яшаган. 100 дан зиёд халқлар ушбу ҳудудда истиқомат қилган; аҳолисининг 57 % ни рус бўлмаган халқлар ташкил этган. Россия империяси ҳудуди 1914-йил 81 губернияга ва 20 областга бўлинган; 931 шаҳар мавжуд бўлган. Губерния ва областларнинг бир қисми генерал-губернаторликларга (Варшава, Иркуцк, Киев, Москва, Амурбўйи, Дашт, Туркистон ва Финландия) бирлаштирилган. Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги Россия империясининг расмий вассаллари бўлган. 1914-йил Урянхай ўлкаси Россия империяси протекторати (ҳомийлиги) га ўтган. Россия империяси меросий монархия бўлиб, уни мутлақ ҳокимиятга эга подшо бошқарган. Унинг оила аъзолари ва қариндошлари подшо хонадонини ташкил этган. Ҳукмрон черков православие бўлиб, уни подшо Синод орқали идора этган. Барча аҳоли П. Р. фуқаролари ҳисобланган, эркак аҳоли (20 ёшгача) подшога садоқати ҳақида қасамёд эттирилган. Россия империяси фуқаролари 4 табақага ажратилган: дворянлар, руҳонийлар, шаҳар ва қишлоқ аҳолиси. Ўрта Осиё, Қозоғистон, Сибир ва бошқа минтақаларнинг маҳаллий аҳолиси алоҳида табақага — „ғайрирус“ аҳолига ажратилган. Россия империясининг герби — икки бошли бургут, давлат мадҳияси — „Боже, саря храни“ („Подшони ўзинг асра, худойим“). Умумдавлат тили — рус тили. 1917-йилдаги Феврал инқилоби монархияни ағдарган: 1917-йил 14-сентабрда Муваққат ҳукумат Россияни республика деб эълон қилган. Шундан бошлаб Россия Федерацияси давлати вужудга келади ва аста секин марказий Осиё давлатларини бирин кетин Совет иттифоқи тасарруфига ўтказиш ва қараб мамлакатга айлантириш бошланади[1].
Ҳукмдорлари
- Пётр И (1721 — 1725)
- Екатерина И (1725 — 1727)
- Пётр ИИ (1727 — 1730)
- Анна Иоанновна (1730 — 1740)
- Иван ВИ (17-октябр, 1740 — 25-ноябр, 1741)
- Елизавета И (1741 — 1762)
- Пётр ИИИ (1762)
- Екатерина ИИ (1762 — 1796)
- Павел И (1796 — 1801)
- Александр И (1801 — 1825)
- Николай И (1825 — 1855)
- Александр ИИ (1855 — 1881)
- Александр ИИИ (1881 — 1894)
- Николай ИИ (1894 — 1917)
Аҳолиси
| Йил | Аҳолиси (миллион)[2][3] |
|---|---|
| 1720 | 15.5 |
| 1795 | 37.6 |
| 1812 | 42.8 |
| 1816 | 73.0 |
| 1897 | 125.6 |
| 1914 | 164.0 |
Манбалар
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ Бриан Cатчполе, А Мап Ҳисторй оф Руссиа (1974) с. 25.
- ↑ „Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.“ [Фирст генерал cенсус оф тҳе популатион оф тҳе Руссиан Эмпире ин 1897] (ру). Демосcопе Wеэклй. Қаралди: 26-март 2021-йил.
Адабиётлар
- Асчер, Абраҳам. Руссиа: А Шорт Ҳисторй (2011) эхcерпт анд техт сеарч
- Бушковитч, Паул. А Cонcисе Ҳисторй оф Руссиа (2011) эхcерпт анд техт сеарч
- Фреэзе, Георге. Руссиа: А Ҳисторй, 2нд, Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2002 — 556-бет. ИСБН 978-0-19-860511-9.
- Ҳоскинг, Геоффрей. Руссиа анд тҳе Руссианс: А Ҳисторй (2нд эд. 2011)
- Ҳугҳес, Линдсей. Руссиа ин тҳе Аге оф Петер тҳе Греат. Неw Ҳавен, CТ: Яле Университй Пресс, 2000 — 640-бет. ИСБН 978-0-300-08266-1.
- Каменскии, Александр Б. Тҳе Руссиан Эмпире ин тҳе Эигҳтеэнтҳ Cентурй: Сеарчинг фор а Плаcе ин тҳе Wорлд (1997). хии. 307 пп. А сйнтҳесис оф муч Wестерн анд Руссиан счоларшип.
- Лиэвен, Доминиc, эд. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Руссиа: Волуме 2, Империал Руссиа, 1689–1917 (2015)
- Лиэвен, Доминиc. Эмпире;ҲИПжанд Иц Ривалс (Яле УП, 2001)
- Линcолн, W. Бруcе. Тҳе Романовс: Аутоcрац оф Алл тҳе Руссиас (1983) эхcерпт анд техт сеарч, сwеэпинг нарративе ҳисторй
- Лонглей, Давид. Тҳе Лонгман Cомпанион то Империал Руссиа, 1689–1917. Неw Ёрк, НЙ: Лонгман Публишинг Гроуп, 2000 — 496-бет. ИСБН 978-0-582-31990-5.
- МcКензиэ, Давид & Мичаэл W. Cурран. А Ҳисторй оф Руссиа, тҳе Совиэт Унион, анд Беёнд. 6тҳ эд. Белмонт, CА: Wадсwортҳ Публишинг, 2001. ИСБН 0-534-58698-8.
- Мосс, Wалтер Г. А Ҳисторй оф Руссиа. Вол. 1: То 1917. 2д эд. Антҳем Пресс, 2002.
- Парес, Бернард. А ҳисторй оф Руссиа (1947) пп 221–537, бй а фамоус ҳисториан онлине фреэ то борроw
- Перриэ, Мауреэн, эт ал. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Руссиа. (3 вол. Cамбридге Университй Пресс, 2006). эхcерпт анд техт сеарч
- Риасановскй, Ничолас В. анд Марк Д. Стеинберг. А Ҳисторй оф Руссиа. 7тҳ эд. Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 2004, 800 пагес. онлине 4тҳ эдитион фреэ то борроw
- Зиэглер; Чарлес Э. Тҳе Ҳисторй оф Руссиа (Греэнwоод Пресс, 1999) онлине эдитион
Ҳаволалар
| Викиомборда „Россия империяси“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- Филм «Мосcоw cлад ин сноw», 00:07:22, 1908 ЁуТубеда (ингл.)
- Россия империяси: рангли фотосуратлар — Конгресс кутубхонаси (ингл.)
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |