Samoa

Самоа, Самоа мустақил давлати (Тҳе Индепендент Стате оф Самоа) – Тинч океаннинг жануби-ғарбий қисмида, Полинезияда жойлашган давлат. Самоа архипелагининг ғарбий қисми— Савайи, Уполу, Аполима, Маноно, Фануатану, Намуа, Нуутеле, Нуулуа ва Нуусафее оролларини эгаллайди. Майдони – 2 831 км². Аҳолиси – 218 700 киши (2025-йил 3-январ). Пойтахти – Апиа шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 14 та округ (дистриcт) га бўлинади. Янги Зеландия лозим бўлганда ҳарбий ёрдам кўрсатиш кафолатлаган.

Самоа Мустақил Давлати Мало Саʻолото Тутўатаси о Сāмоа
Байроқ Герб
Шиор: Фа'аваэ и ле Атуа Самоа (Самоа: Самоа ис фоундед он Год)
Мадҳия: Тҳе Баннер оф Фреэдом
Пойтахт	Апиа
Расмий тил(лар)	Самоача
Ҳукумат	Конституцион Роҳиблик
• О ле Ао о ле Мало	Малиэтоа Танумафили ИИ
• Бош Вазир	Наоми Матаʻафа
Мустақиллик (БМТ васийликдаги Янги Зеландия ма'муриятидан)
• Сана	1-январ 1962
Майдон
• Бутун	2,944 км2 (175-ўрин)
• Сув (%)	0.3
Аҳоли
• 2002-йилги рўйхат	177,287 (189-ўрин)
• Зичлик	60/км2
ЙИМ (ХҚТ)	2005-йил рўйхати
• Бутун	АҚШ$1,000 мил. (192-ўрин)
• Жон бошига	АҚШ$5,641
Пул бирлиги	Тала (WСТ)
Вақт минтақаси	УТC+13
• Ёз (ДСТ)	УТC+14
Қисқартма	WС
Телефон префикси	685
Интернет домени	.wс

Самоа 11 маъмурий бўлинмага эга бўлган унитар парламент демократияси . Бу суверен давлат ва Миллатлар Ҳамдўстлиги аъзоси . Ғарбий Самоа 1976-йил 15-декабрда Бирлашган Миллатлар Ташкилотига қабул қилинди Самоаликларнинг денгизчилик маҳорати туфайли ХХ асрдан олдинги Европа тадқиқотчилари бутун ороллар гуруҳини, жумладан Америка Самоасини „Навигатор ороллари“ деб аташган. Мамлакат 1899-йилда уч томонлама конвенсиядан кейин Германия империясининг мустамлакасига айланди ва Германия Самоаси номи билан танилди . Германия маъмурияти 1914-йил август ойида Биринчи жаҳон уруши бошида Янги Зеландия қўшинлари колонияни қонсиз босиб олгандан кейин тугади . Янги Зеландия 1920-йилда Ғарбий Самоа ҳудудига айлангандан сўнг, Миллатлар Лигаси мандати сифатида минтақани расман назорат қилди. 1946 йилда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ишончли ҳудудига айлантирилгач , Самоа 1962-йил 1-январда мустақилликка эришди.

Давлат тузуми

Самоа – Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи мустақил давлат. Амалдаги конституцияси 1962-йил 1-январда қабул қилинган, унга 1997-йил тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи – 1963-йилдан йўлбошчи Малиетоа Танумафили ИИ, конституцияга биноан, қабилаларнинг бошлиқлари томонидан умрбод сайланган, унинг вафотидан кейин давлат бошлиғи Қонун чиқарувчи ассамблея томонидан 5 йил муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Фоно (Қонун чиқарувчи ассамблея), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати

Ороллар вулқон отилиши натижасида вужудга келган тоғлик бўлиб, асосан, базалтдан иборат. Энг баланд жойи 1858 м (Савайи оролидаги Силисили тоғи). Қирғоқлари баланд ва қояли ҳисобланади. Иқлими субекваториал ва тропик, пассатли, сернам иқлим. Ўртача ойлик ҳарорат 25—27 °C бўлади. Нам тропик ўрмонлар билан қопланган. Йиллик ёғин 2000– 4000 мм; кучли бўронлар бўлиб туради. Оқар сувлари йўқ. Самоада 600 га яқин ўсимлик тури бўлиб, уларнинг 25% эндемик ташкил этади. Ҳайвонот дунёсида сут эмизувчилар кам, қуш кўп.

Аҳоли

Аҳолисининг 98% самоалар, қолганлари – Океаниянинг бошқа оролларидан кўчиб келганлар ва қисман европаликларнинг авлодлари ҳисобланади. Расмий тиллар – самоа ва инглиз тиллари. Шаҳар аҳолиси 21%. Диндорларнинг 80% протестант; католиклар ҳам бор.

Самоа 2016-йилги аҳолини рўйхатга олишда 194,320 аҳолини билдирган. 2021 йилги аҳолини рўйхатга олишда бу рақам 205 557 га ошди. Аҳолининг тўртдан уч қисми асосий Уполу оролида яшайди.

Саломатлик

Қизамиқ эпидемияси 2019-йил октабр ойида бошланган. Эпидемия январ ойи бошида пасайгунга қадар вафот этганлар сони 83 тага (201 316 аҳоли сонидан келиб чиққан ҳолда 1000 кишига 0,31) ва 4460 дан ортиқ ҳолатга (аҳолининг 2,2 фоизи) етди. Самоада қизамиқ, асосан тўрт ёшгача бўлган болалар ва Фижида 10 та ҳолат қайд этилган .

Этник гуруҳлар

2011-йилда Марказий разведка бошқармасининг Wорлд Фаcтбоок маълумотларига кўра, аҳолининг 96% самоаликлар , 2% қўш Самоа- Янги зеландияликлар ва 1,9% бошқалар.

Тиллар

Самоа (Гагана Фаъасāмоа) ва инглиз тиллари расмий тиллардир. Иккинчи тилда сўзлашувчиларни ҳам ҳисобга олсак, Самоада инглиз тилидан кўра самоа тилида сўзлашувчилар кўпроқ. Самоа имо-ишора тили Самоанинг кар аҳолиси орасида ҳам кенг тарқалган . Имо-ишора тили билан тўлиқ қамраб олиш муҳимлигини таъкидлаш учун 2017-йилги Халқаро карлар ҳафталигида Самоа полиция хизмати, Қизил Хоч жамияти аъзолари ва жамоатчиликка бошланғич самоа имо-ишора тили ўргатилган.

Дин

2017-йилдан бошлаб Самоа Конституциясининг 1-моддасида „Самоа Ота, Ўғил ва Муқаддас Руҳ Худо томонидан асос солинган насроний халқи“ дейилади.

2021-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, диний гуруҳларнинг тақсимланиши қуйидагича: Самоа христиан жамоати черкови 27%, рим-католик черкови 19%, Исо Масиҳнинг охирги кун авлиёлари черкови 18%, методист 12%, Худо ассамблеяси 10% , қолган диний гуруҳлар эса аҳолининг 16% ни ташкил қилади. 2007-йилгача давлат раҳбари Малиэтоа Танумафили ИИ баҳайи эди . Самоада дунёдаги еттинчи (тўққизта) Баҳаи ибодатхоналари жойлашган; 1984 йилда қуриб битказилган ва Давлат раҳбари томонидан бағишланган бўлиб, у Тиапапата шаҳрида, Апиа шаҳридан 8 км (5,0 миля) узоқликда жойлашган .

Тарихи

Самоа ҳудудида қадимдан полинезияликлар яшаб келган. ХВИИИ асрдан европаликлар бу ерга кела бошлаган. 1899-йил Самоани Германия, 1914-йил Янги Зеландия босиб олди. 1920-йилларда ташкил этилган „Май“ ватанпарварлик ташкилоти мустамлакачиларга қарши курашга раҳбарлик қилди. 1962-йил 1-январдан Самоа мустақил давлат деб эълон қилинди. 1970-йил Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка қўшилди. Мамлакат 1997-йилгача Ғарбий Самоа деб аталди. Самоа 1976-йилдан БМТ аъзоси. Миллий байрами —1-июн – Мустақиллик кун и (1962), обҳаво шароити ноқулай бўлгани учун 1-январдан 1-июнга кўчирилган.

Геологик тарих

Самоа ороллари Миосен давридан шаклланган. Сўнгги 2 миллион йил давомида Самоа архипелагида вулқон иссиқ нуқталари билан боғлиқ фаоллик кузатилди .

Эрта тарих

Самоани Меланезия оролидан саёҳат қилган Лапита халқи (Океан тилларида гаплашадиган австронезия халқи) кашф этган ва жойлаштирган . Самоада топилган энг қадимги инсон қолдиқлари тахминан 2900-3500 йил олдинга тегишли. Қолдиқлар Мулифануадаги Лапита сайтида топилган ва олимларнинг топилмалари 1974-йилда нашр этилган. Самоаликларнинг келиб чиқиши замонавий даврда Полинезия генетикаси, тилшунослиги ва антропологияси бўйича илмий тадқиқотлар орқали ўрганилган . Ушбу тадқиқот давом этаётган бўлса-да, бир қатор назариялар таклиф қилинган. Бир назарияга кўра, асл самоаликлар австронезияликлар бўлиб, улар Лапита халқларининг жануби-шарқий Осиё ва Меланезиядан шарққа томон кенгайишининг сўнгги даврида милоддан аввалги 2500-1500 йиллар оралиғида келган. Самоа, Фижи ва Тонга ўртасида яқин ижтимоий-маданий ва генетик алоқалар сақланиб қолган ва археологик маълумотлар мустамлакадан олдинги самоалар, фижиликлар ва тонганлар ўртасида ороллараро саёҳатлар ва никоҳларни кўрсатадиган оғзаки анъаналар ва маҳаллий насабномаларни қўллаб-қувватлайди . Самоа тарихидаги таниқли шахслар орасида Туи Ману’а, қиролича Саламасина, қирол Фоноти ва тўртта тама аъаига: Малиэтоа , Тупуа Тамасесе , Матаъафа ва Туималеали’ифано бор эди . Нафануа машҳур жангчи аёл эди, у қадимги Самоа динида илоҳийлаштирилган ва унинг ҳомийлиги кейинги Самоа ҳукмдорлари томонидан жуда талаб қилинган.

Бугунги кунда бутун Самоа ўзининг иккита асосий қироллик оиласи остида бирлаштирилган: ХИИИ асрда тонганларни мағлуб этган қадимги Малиэтоа наслидан Сā Малиэтоа; ва Сā Тупуа, қиролича Саламасинанинг авлодлари ва унинг ҳукмронлигидан кейинги асрларда Самоани бошқарган меросхўрлари. Ушбу иккита асосий насл ичида Самоанинг тўртта энг юқори унвонлари мавжуд – қадимги Малиэтоа ва Тупуа Тамасесенинг катта унвонлари ва мустамлака давридан олдинги ХИХ аср урушларида машҳур бўлган янги Матаъафа ва Туималеалиʻифано унвонлари. Ушбу тўртта ном бугунги кундаги каби Самоа матай тизимининг чўққисини ташкил қилади.

Европаликлар билан алоқа ХВИИИ аср бошларида бошланган. Голландиялик Жейкоб Роггевин 1722-йилда Самоа оролларини кўрган биринчи полинезиялик бўлмаган эди. Бу ташрифдан сўнг франсуз тадқиқотчиси Луи Антуан де Бугенвил 1768-йилда уларни Навигатор ороллари деб атаган. Алоқа 1830-йиллардан олдин чекланган эди. Лондон миссионерлик жамиятининг британиялик миссионерлари, кит овчилари ва савдогарлар кела бошлади.

ХИХ аср

Америка савдо ва кит овлаш кемаларининг ташрифлари Самоанинг дастлабки иқтисодий ривожланишида муҳим аҳамиятга эга эди. Салем бриг Росcоэ (Капитан Бенжамин Вандерфорд) 1821-йил октябр ойида чақирилгани маълум бўлган биринчи Америка савдо кемаси ва 1824-йилда Нантукетлик Маро (капитан Ричард Мейси) Самоада биринчи қайд этилган Америка Қўшма Штатларининг кит ови эди. Китлар тоза ичимлик суви, ўтин, озиқ-овқат ва кейинчалик маҳаллий одамларни кемаларида экипаж сифатида хизмат қилиш учун ёллаш учун келишган. Охирги қайд этилган кит ови 1870-йилда губернатор Мортон эди.

Самоадаги насроний миссионерлик иши 1830 йилда Лондон миссионерлик жамиятидан Жон Уилямс Кук ороллари ва Таитидан Сапапалига келганида бошланган . Барбара А. Wестнинг сўзларига кўра, "Самоаликлар „бош овлаш“ билан ҳам шуғулланишган, бу уруш маросимида жангчи ўз раҳбарига бериш учун ўлдирилган рақибининг бошини олиб, шу тариқа унинг жасоратини исботлаган".

Роберт Луи Стивенсон „ Тарихга изоҳ: Самоада саккиз йиллик муаммо“ асарида (1892) Самоада таъсир ўтказиш учун курашаётган буюк давлатларнинг – Қўшма Штатлар, Германия ва Буюк Британиянинг фаолияти ва турли Самоа фракцияларининг сиёсий ҳийла-найранглари ҳақида батафсил маълумот беради. уларнинг маҳаллий сиёсий тизими. Ҳатто улар тобора кучайиб бораётган кланлараро урушга тушиб қолганларида ҳам, Стивенсонни энг хавотирга солган нарса Самоаликларнинг иқтисодий айбсизлиги эди. 1894 йилда, ўлимидан бир неча ой олдин, у орол бошлиқларига мурожаат қилди:

Самоани ҳимоя қилишнинг бир йўли бор. Жуда кеч бўлмасдан олдин эшитинг. Бу йўллар, боғлар ясамоқ, дарахтларингга ғамхўрлик қилиш, уларнинг ҳосилини донолик билан сотиш, бир сўз билан айтганда, ўз юртингни эгаллаш ва ундан фойдаланиш… агар сен ўз юртингни эгаллаб, фойдаланмасанг, бошқалар қилади. Агар сиз уни бекорга эгалласангиз, у сизники ёки болаларингиз бўлиб қолмайди. Шунда сиз ва фарзандларингиз зулматга қувиб кетасизлар.

У „Худонинг бу ҳукмларини“ Гавайида кўрган эди, у ерда ташландиқ маҳаллий черковлар „қабр тепасида, оқ одамларнинг шакар далалари ўртасида“ қабр тошлари каби турарди.

Немислар, хусусан, Самоа оролларига, айниқса немис фирмалари копра ва какао ловияларини қайта ишлашни монополия қилган Уполу оролига катта тижорий қизиқиш кўрсата бошладилар . Қўшма Штатлар Гавайидаги Пеарл-Ҳарбор ва Самоанинг шарқий қисмидаги Паго-Паго кўрфазидаги тижорий юк ташиш манфаатларига асосланган ҳолда ўз даъволарини қўйди ва мажбурий иттифоқларни, айниқса Америка Самоасига айланган Тутуила ва Ману’а оролларида қилди .

Британия шунингдек, Британия бизнесини, бандаргоҳ ҳуқуқларини ва консуллик идорасини ҳимоя қилиш учун қўшинларини юборди. Бунинг ортидан саккиз йиллик фуқаролар уруши бўлиб ўтди, бу даврда уч давлатнинг ҳар бири урушаётган Самоа томонларини қурол-яроғ, ўқитиш ва баъзи ҳолларда жанговар қўшинлар билан таъминлади. Самоа инқирози 1889 йил март ойида уч мустамлакачи даъвогарлар ҳарбий кемаларини Апиа бандаргоҳига жўнатганда ва катта миқёсдаги уруш яқинлашиб қолгандай бўлиб қолганда жуда муҳим паллага келди. 1889 йил 15 мартдаги кучли бўрон ҳарбий кемаларга зарар этказди ёки йўқ қилди ва ҳарбий можарога барҳам берди.

Иккинчи Самоа фуқаролар уруши 1898 йилда Германия , Бирлашган Қироллик ва Қўшма Штатлар Самоа оролларини ким назорат қилиши кераклиги тўғрисида баҳсларга киришганида авжига чиқди . Апиа қамал 1899 йил март ойида бўлиб ўтди. Шаҳзода Тануга содиқ Самоа кучлари Матаафа Иосефога содиқ бўлган самоалик исёнчиларнинг каттароқ кучи томонидан қамал қилинди . Шаҳзода Тануни қўллаб-қувватловчи тўртта Британия ва Америка ҳарбий кемаларининг қўниш партиялари эди. Бир неча кун давом этган жанглардан сўнг, самоалик исёнчилар ниҳоят мағлубиятга учрадилар.

Америка ва Британия ҳарбий кемалари 1899-йил 15-мартда Апиани, жумладан, УСС Филаделфияни ўққа тутди . 1899 йил 2 декабрда Вашингтонда имзоланган, 1900 йил 16 февралда ратификация ёрлиқлари билан имзоланган 1899 йилги Уч томонлама конвенцияда Германия, Бирлашган Қироллик ва Қўшма Штатлар тезда ҳарбий ҳаракатларни тўхтатишга қарор қилдилар ва ороллар занжирини бўлишди.

Шарқий ороллар гуруҳи Қўшма Штатлар ҳудудига айланди (1900 йилда Тутуила ороллари ва 1904 йилда расман Мануа) ва Америка Самоаси номи билан танилган. Ғарбий ороллар, энг катта қуруқлик, Германия Самоасига айланди . Бирлашган Қироллик Самоадаги барча даъволарни бекор қилди ва бунинг эвазига (1) Германиянинг Тонгадаги ҳуқуқларини бекор қилди, (2) Бугенвилнинг жанубидаги барча Соломон оролларини ва (3) Ғарбий Африкадаги ҳудудий келишувларни олди.

Германия Самоаси (1900-1914)

Германия империяси Самоа архипелагининг ғарбий қисмини 1900 йилдан 1914 йилгача бошқарган. Вилгелм Солф колониянинг биринчи губернатори этиб тайинланган. 1908 йилда зўравонликсиз Мау а Пуле қаршилик ҳаракати пайдо бўлганида, Солф Мау раҳбари Лауаки Намулау’улу Мамоэни Германиянинг Шимолий Мариана оролларидаги Сайпанга сургун қилишдан тортинмади . Германия мустамлака маъмурияти „оролларда фақат битта ҳукумат мавжуд эди“ деган тамойил асосида бошқарган.  Шундай қилиб, Самоа Тупу (қирол) ҳам, алии сили ҳам (губернаторга ўхшаш) йўқ эди, лекин мустамлака ҳукумати томонидан иккита Фаутуа (маслаҳатчи) тайинланган. Тумуа ва Пуле (Уполу ва Савайининг анъанавий ҳукуматлари) бир муддат жим туришди; ерлар ва унвонларга тааллуқли масалалар бўйича барча қарорлар мустамлакачи губернатор назорати остида эди.

Биринчи жаҳон урушининг биринчи ойида , 1914 йил 29 августда Янги Зеландия экспедиция кучлари Буюк Британиянинг Янги Зеландияга ушбу „буюк ва шошилинч императорлик топшириғини“ бажариш ҳақидаги илтимосига биноан, Уполуга қаршиликсиз қўнди ва Германия ҳукуматидан назоратни тортиб олди . хизмат."

Янги Зеландия ҳукмронлиги (1914-1961)

Биринчи жаҳон урушининг охиридан 1962 йилгача Янги Зеландия Ғарбий Самоани Миллатлар Лигаси, кейин эса Бирлашган Миллатлар Ташкилоти орқали васийлик остида C синф мандати сифатида назорат қилди. 1919 йилдан 1962 йилгача Самоа Янги Зеландиянинг орол ҳудудлари ва Самоани назорат қилиш учун махсус тузилган ҳукумат департаменти бўлган ташқи ишлар департаменти томонидан бошқарилган . 1943 йилда Янги Зеландия ташқи алоқаларини юритиш учун алоҳида Ташқи ишлар департаменти ташкил этилгандан сўнг, бу бўлим Орол ҳудудлари департаменти деб ўзгартирилди . Янги Зеландия назорати даврида уларнинг маъмурлари иккита катта воқеа учун жавобгар бўлган.

Грипп пандемияси

Биринчи ҳодисада Самоа аҳолисининг тахминан бешдан бири 1918-1919 йиллардаги грипп эпидемиясида вафот этди . 1918 йилда, Биринчи жаҳон урушининг сўнгги босқичларида испан гриппи мамлакатдан мамлакатга тез тарқалиб кетди. 1918-йил 7 – ноябрда Окленддан СС Талуне келишидан олдин Самоада пневмоник грипп эпидемияси бўлмаган. бу кема келганидан кейин этти кун ичида грипп Уполуда эпидемияга айланди ва кейин бутун ҳудуд бўйлаб тез тарқалди. Самоа Тинч океанидаги барча ороллардан энг кўп зарар кўрган, аҳолининг 90% касалланган; Вояга этган эркакларнинг 30 фоизи, катта ёшли аёлларнинг 22 фоизи ва болаларнинг 10 фоизи вафот этган. Эпидемиянинг сабаби 1919-йилда Қироллик Қироллик Комиссияси томонидан тасдиқланган эпидемия бўйича текширув 1918-йил 7-ноябрда Окленддан Талуне келишидан олдин Ғарбий Самоада пневмоник грипп эпидемияси бўлмаган деган хулосага келди

Пандемия Самоаликларнинг Янги Зеландиянинг маъмурий салоҳияти ва ваколатига бўлган ишончини бузди. Баъзи самоаликлар ороллар ҳукмронлиги америкаликлар ёки инглизларга ўтказилишини сўрашди.

Доимий ҳаракат

Иккинчи йирик воқеа Мау (сўзма-сўз „қатъий фикр“ деб таржима қилинган) томонидан 1900-йилларнинг бошларида Савайи бошчилигида бошланган мустақиллик тарафдори бўлган зўравонликсиз халқ ҳаракатининг тинч намойиши натижасида юзага келди . Лауаки Намулауулу Мамоэ , Солф томонидан лавозимидан четлатилган нотиқ бошлиғи. 1909 йилда Лауаки Саипанга сургун қилинди ва 1915 йилда Самоага қайтаётганда вафот этди. 1918 йилга келиб Ғарбий Самоада 38 мингга яқин самоалик ва 1500 европалик аҳоли бор эди.

Бироқ, маҳаллий Самоаликлар Янги Зеландиянинг мустамлакачилик ҳукмронлигидан қаттиқ норози бўлишди ва инфляция ва 1918 йилдаги ҳалокатли грипп эпидемиясини унинг нотўғри бошқарувида айбладилар. 1920-йилларнинг охирига келиб мустамлакачилик ҳукмронлигига қарши қаршилик ҳаракати кенг кўламда қўллаб-қувватланди. Мау раҳбарларидан бири Олаф Фредерик Нелсон эди, ярим самоалик ва ярим швед савдогар. Нелсон охир-оқибат 1920-йилларнинг охири ва 1930-йилларнинг бошларида сургун қилинди, аммо у ташкилотга молиявий ва сиёсий ёрдам беришда давом этди. Маунинг зўравонликсиз фалсафасига кўра, янги сайланган раҳбар, Олий Бош Тупуа Тамасесе Леалофи 1929 йил 28 декабрда Апиа шаҳар марказида ўтказилган тинч намойишда ўзининг формали ҳамкасби Мауни бошқарган.

Янги Зеландия полицияси намойишчилардан бирини ҳибсга олишга уринди. У қаршилик кўрсатганида, полиция ва Мау ўртасида кураш бошланди. Офицерлар оломонга тасодифий ўқ отишни бошладилар ва намойишчиларни тарқатиш учун намойишга тайёргарлик кўриш учун ўрнатилган Люис пулемётидан фойдаланишди. Мау етакчиси ва энг муҳим бошлиқ Тупуа Тамасесе Леалофи ИИИ Мау намойишчиларига тинчлик ва тартиб келтирмоқчи бўлганида орқадан отиб ўлдирилган. Ўша куни яна ўн киши ҳалок бўлди ва тахминан 50 киши ўқ ва полиция таёқларидан яраланди. Ўша кун Самоада „Қора шанба“ деб номлана бошлайди.

1930 йил 13 январда Янги Зеландия ҳукумати ташкилотни тақиқлади. 1500 га яқин Мау йигитлари ҲМС Дунедин енгил крейсеридан 150 нафар денгиз пиёдалари ва денгизчилардан иборат қуролли куч ва 50 нафар ҳарбий полиция томонидан таъқиб қилинган. Уларни Янги Зеландия доимий ҳаво кучлари лейтенанти Сидни Уоллингфорд бошқарган денгиз самолёти қўллаб-қувватлади . Қишлоқлар кўпинча тунда ва қаттиқ найзалар билан бостириб борилган. Март ойида маҳаллий европаликлар ва миссионерлар воситачилигида Мау раҳбарлари Янги Зеландия мудофаа вазири билан учрашиб, тарқалишга келишиб олдилар.

Мау тарафдорларини ҳибсга олиш давом этди, шунинг учун аёллар биринчи ўринга чиқиб, тарафдорларини йиғишди ва намойишлар уюштиришди. Янги Зеландияда 1935 йилги умумий сайловда Лейбористлар партияси ғалаба қозонганидан сўнг, сиёсий боши берк кўчага чиқди. 1936 йил июн ойида Апиага „яхши ният миссияси“ Мауни қонуний сиёсий ташкилот сифатида тан олди ва Олаф Нелсонга сургундан қайтишга рухсат берилди. 1936-йил сентабрда самоаликлар биринчи марта Файпуле маслаҳатчи Фоно аъзоларини сайлаш ҳуқуқидан фойдаландилар , Мау ҳаракати вакиллари 39 ўриндан 31 тасини қўлга киритдилар.

Мустақиллик

Самоа мустақиллик ҳаракати томонидан қайта-қайта саъй-ҳаракатлардан сўнг, 1961 йил 24 ноябрдаги Янги Зеландия Ғарбий Самоа қонуни Васийлик шартномасини бекор қилди ва мамлакатга 1962 йил 1 январдан бошлаб Ғарбий Самоанинг Мустақил Давлати сифатида мустақиллик берди. Ғарбий Самоа, Тинч океанидаги биринчи кичик орол давлати мустақилликка эришди, шартнома имзолади 1962 йил охирида Янги Зеландия билан дўстлик. Ғарбий Самоа 1970 йил 28 августда Миллатлар Ҳамдўстлигига қўшилди . Мустақилликка январ ойи бошида эришилган бўлса, Самоа ҳар йили 1 июнни мустақиллик куни сифатида нишонлайди.

Мустақиллик даврида Фиамē Матаъафа Фаумуина Мулину’у ИИ , мамлакатдаги тўртта энг юқори мартабали бошлиқлардан бири Самоанинг биринчи бош вазири бўлди . Бошқа бир юқори даражали бошлиқ Туиаана Туималеали’ифано Суатипатипа ИИ Депутатлар Кенгашига қабул қилинди ; қолган иккитаси – Тупуа Тамасесе Меаъоле ва Малиэтоа Танумафили ИИ – умрбод қўшма давлат раҳбарлари бўлишди.

1976 йил 15 декабрда Ғарбий Самоа Бирлашган Миллатлар Ташкилотига 147- давлат сифатида қабул қилинди . У Бирлашган Миллатлар Ташкилотида Самоа Мустақил Давлати деб номланишини сўради .

Саёҳат ёзувчиси Пол Теру 1992 йилда Ғарбий Самоа ва Америка Самоасидаги жамиятлар ўртасидаги сезиларли фарқларни қайд этди

1997-йил 4-июлда ҳукумат конституцияга ўзгартириш киритиб, мамлакат номини Ғарбий Самоадан Самоага [61 ] ўзгартириш киритди , Бирлашган Миллатлар Ташкилотига қўшилганидан бери шу ном билан аталган. Америка Самоаси ном ўзгаришига қарши норозилик билдирди ва бу ўз шахсийлигини камайтирганини таъкидлади.

2002-йилда Янги Зеландия бош вазири Хелен Кларк 1918-йилда Самоа аҳолисининг тўртдан биридан кўпроғини нобуд қилган испан гриппи авж олишида Янги Зеландия роли ва 1929-йилда қора шанба куни содир этилган қотилликлар учун расман узр сўради.

2009-йил 7-сентабрда ҳукумат йўл ҳаракати қоидасини ўнгдан чапга ўзгартирди, бу кўпчилик Ҳамдўстлик мамлакатлари, хусусан, минтақадаги Австралия ва Янги Зеландия каби мамлакатларда кўп сонли самоаликлар яшайди. Бу Самоани ХХИ асрда чапдан ҳайдашга ўтган биринчи давлатга айлантирди.

2011-йил декабр ойи охирида Самоа ўз вақт зонасини УТC-11 дан УТC+13 га ўзгартирди ва маҳаллий тақвимдан 30-декабр, жумани олиб ташлаб, бир кун олдинга сакраб чиқди. Бу шунингдек , Халқаро сана чизиғининг шаклини ўзгартириб, уни ҳудуднинг шарқий томонига кўчиришга таъсир қилди. Бу ўзгариш мамлакатга Австралия ва Янги Зеландия билан бизнес юритишда ўз иқтисодини оширишга ёрдам беришни мақсад қилган. Ушбу ўзгаришдан олдин Самоа Сиднейдан 21 соат орқада эди, аммо ўзгариш энди уч соат олдинда эканлигини англатади. 1892-йил 4-июлда жорий қилинган олдинги вақт минтақаси Калифорнияда жойлашган америкалик трейдерлар билан мос равишда ишлаган . 2021-йил октабр ойида Самоа ёзги вақтдан фойдаланишни тўхтатди .

2017 йилда Самоа БМТнинг ядро қуролини тақиқлаш тўғрисидаги шартномасини имзолади .

2017-йил июн ойида парламент Самоа Конституциясининг 1-моддасига ўзгартириш киритиб, христианликни давлат динига айлантирди.

2019-йил сентабр ойида қизамиқ эпидемияси 83 кишининг ўлимига сабаб бўлди. Касаллик авж олгандан сўнг, ҳукумат ўша йилнинг декабр ойида комендантлик соати жорий этди.

2021 йил май ойида Фиамē Наоми Матаъафа Самоанинг биринчи аёл бош вазири бўлди. Матаъафанинг ФАСТ партияси сайловда қийинчилик билан ғалаба қозониб, Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш партиясидан (ҲРПП) узоқ муддатли Бош вазир Туилаъэпа Саъилеле Малиэлегаои ҳукмронлигига барҳам берди, гарчи конституциявий инқироз буни мураккаблаштирди ва кечиктирди. 2021-йил 24-майда у янги бош вазир сифатида қасамёд қилди, аммо июл ойидагина Олий суд унинг қасамёд қилишини қонуний деб топиб, конституциявий инқирозга барҳам берди ва Туйлаэпанинг 22 йиллик бош вазирлигига якун ясади. ФАСТ партиясининг 2021 йилги сайловлардаги муваффақияти ва ундан кейинги суд қарорлари ҳам ҲРППнинг қарийб қирқ йиллик ҳукмронлигига барҳам берди.

Ҳукумат ва сиёсат

1962 йилда Янги Зеландиядан мустақилликка эришгандан сўнг расман кучга кирган 1960 йилги конституция Самоа урф-одатларини ҳисобга олган ҳолда ўзгартирилган парламент демократиясининг Британия намунасига асосланади.  Самоа миллий замонавий ҳукумати Мало деб аталади .

Самоа давлати раҳбари Самоада О ле Ао о ле Мало номи билан танилган ва у ташкил этилганидан бери бу лавозимни фақат юқори даражадаги раҳбарлар эгаллаб келишган. Ҳозирги давлат раҳбари Туималеалиʻифано Ваъалетўа Суалауви ИИ бўлиб, у қонун чиқарувчи орган томонидан 2017 йилда ва яна 2022 йилда сайланган

Қонун чиқарувчи Ассамблея ёки Фоно бир палатали қонун чиқарувчи орган бўлиб, беш йил муддатга хизмат қиладиган 51 аъзодан иборат. Қирқ тўққиз нафари самоаликлар томонидан ҳудудий округлардан сайланган матай унвонлари эгалари; қолган иккитаси эса, алоҳида сайлов рўйхатига ҳеч қандай алоқаси бўлмаган самоиялик бўлмаганлар томонидан танланади. Депутатларнинг камида ўн фоизи аёллар бўлиши керак. Умумжаҳон сайлов ҳуқуқи 1990-йилда қабул қилинган, аммо Самоадаги ўринларга сайланиш учун фақат бошлиқлар (матаи) номзод бўлиши мумкин. Мамлакатда 25 мингдан ортиқ матай бор, уларнинг беш фоизини аёллар ташкил қилади. Ассамблеяда кўпчилик томонидан сайланган бош вазир ҳукуматни шакллантириш учун давлат раҳбари томонидан тайинланади . Вазирлар маҳкамасининг 12 та лавозими учун бош вазирни танлаш қонун чиқарувчи ассамблеянинг доимий ишончини ҳисобга олган ҳолда давлат раҳбари томонидан тайинланади.

Самоа сиёсатидаги таниқли аёллар қаторига Самоанинг биринчи бош вазирининг рафиқаси Лотофага сайлов округидан марҳум Лаъулу Фетауималемау Матаъафа (1928-2007) киради. Уларнинг қизи Фиамē Наоми Матаъафа матай бўлиб , 2021-йилда Бош вазир этиб сайланган вазирлар маҳкамасининг узоқ йиллик юқори мартабали аъзоси. Сиёсатдаги бошқа аёллар орасида самоалик олим ва таниқли профессор Аионо Фанафи Ле Тагалоа, бош нотиқ Мататумуа Маимоана ва Сафунейту бор. 'уга Паъа Нери (собиқ алоқа ва технологиялар вазири).

Суд тизими инглиз умумий қонуни ва маҳаллий урф-одатларни ўз ичига олади. Самоа Олий суди олий юрисдиксия суди ҳисобланади. Самоа Олий судяси бош вазирнинг тавсиясига биноан давлат раҳбари томонидан тайинланади.

Маъмурий бўлинмалар

Самоа ўн битта итумалодан (сиёсий округлардан) иборат. Булар Европа келишидан олдинги анъанавий ўн бир тумандир. Ҳар бир туман ҳар бир туманнинг фаалупега (анъанавий саломлашиш) анъанавий унвон устунлиги тартибига асосланган ўз конституциявий асосига (фаъаваэ) эга. Ҳар бир туманнинг пойтахт қишлоғи туман ишларини бошқаради ва мувофиқлаштиради ва бошқа мас’улиятлар қаторида ҳар бир туманга энг юқори унвонни беради.

Масалан:

• Аъана пойтахти Леулумоэга шаҳрида жойлашган . Аъана оиласининг (қироллик насл-насаби) асосий отаси Туималеали’ифано ҳисобланади . Аъананинг асосий унвони Туи Аъанадир. Ушбу унвонни берувчи нотиқлар гуруҳи – Фалеива (Тўққизлар уйи) – Леулумоэга шаҳрида жойлашган.
• Атуа пойтахти Луфилуфи шаҳрида жойлашган . Атуанинг асосий тама а ʻаига (қироллик насл-насаби) унвонлари Тупуа Тамасесе (Фалефа ва Саланида жойлашган) ва Матаъафа (Амаиле ва Лотофагада жойлашган). Тегишли унвонларни берадиган иккита асосий сиёсий оила – ʻАига Сā Фенуивао ва ʻАига Сā Леваласи . Атуанинг асосий унвони Туи Атуадир. Бу унвонни берувчи нотиқлар гуруҳи – Фалеоно (Олтилик уйи) Луфилуфи шаҳрида жойлашган.
• Туамасага пойтахти Афега шаҳрида жойлашган . Туамасаганинг асосий тама а ʻаига (қироллик насли) унвони Малида жойлашган Малиэтоа унвонидир . Малиэтоа унвонини берувчи асосий сиёсий оила ʻАига Сā Малиэтоа бўлиб, Ауиматаги оиланинг асосий маърузачиси ҳисобланади. Туамасаганинг асосий папа унвонлари Гатоаителе (Афега томонидан берилган) ва Ваэтамасоалии (Сафата томонидан берилган).

Ўн битта сервер қуйидагилардан иборат:

Бу Уполу

1. Туамасага (Афега) ¹

2. Аъана (Лоулумоэга)

3. Денгиздаги оила (Мулифануа) ²

4. Худо (паноҳ) ³

5. Ваа-о-Фоноти (сариқ)

Саваи’ида​

6. Яраштириш

7. Гагаэмауга (Салеаула) ⁴

8. Маълумот (Сафото)

9. Ваисигано (Асау)

10. Сатупаитеа (Сатупаитеа)

11. Жигарранг (Вайлоа)

^{1, жумладан,} Сиуму ² кенгаш округи, шу жумладан Манано , Аполима ва Ну’улопа ороллари ³ , шу жумладан Алейпата ороллари ва Ну’усафеъэ ороллари ^{4 та} кичикроқ қисм Уполуда (Саламуму, шу жумладан Саламуму-Ута ва Леауваъа қишлоқлари).

Инсон ҳуқуқлари

Аёлларнинг кам вакиллиги, оиладаги зўравонлик ва қамоқхона шароитларининг ёмонлиги ташвишланаётган асосий соҳалардир. Самоада гомосексуал ҳаракатлар ноқонуний ҳисобланади.

Давлат дини

2017-йил июн ойида мамлакат конституциясини Учбирликка ҳаволани ўз ичига олган ўзгартириш тўғрисидаги қонун қабул қилинди . Самоа Конституциясининг 1-моддасида „Самоа Худо Ота, Ўғил ва Муқаддас Руҳга асос солинган насроний халқи“ дейилган.  Тҳе Дипломат нашрига кўра, „Самоа қилган иш, христианлик ҳақидаги ҳаволаларни конституцияга ўзгартириб, матнни ҳуқуқий жараёнларда қўллаш имкониятини беради“. Конституциянинг муқаддимасида аллақачон мамлакат „христианлик тамойиллари ва самоалик урф-одат ва анъаналарга асосланган мустақил давлат“ сифатида тасвирланган.

Ҳарбий ва полиция

Самоада расмий мудофаа тузилмаси ёки мунтазам қуролли кучлари мавжуд эмас . У Янги Зеландия билан норасмий мудофаа алоқаларига эга бўлиб, у 1962 йилдаги икки томонлама дўстлик шартномасига мувофиқ Самоадан ёрдам сўраб кўриши шарт Миллий полиция кучлари, Самоа полиция хизмати ходимлари мунтазам равишда қуролсиз бўлишади, аммо вазирнинг рухсати билан алоҳида ҳолатларда қуролланиши мумкин. 2022 йил ҳолатига кўра Самоада 900 дан 1100 гача полициячи бор.

География

Самоа Тинч океанининг Полинезия минтақасида, Гавайи ва Янги Зеландия ўртасидаги тахминан ярмида, экваторнинг жанубида жойлашган . Умумий қуруқлик майдони 2,842 км ² (1,097 сқ ми), иккита йирик Уполу ва Савайи оролларидан (улар умумий қуруқликнинг 99% ни ташкил қилади) ва саккизта кичик оролдан иборат.

Оролчалар:

• Аполима бо'г'озидаги учта орол (Маноно ороли , Аполима ва Нуʻулопа)
• Уполунинг шарқий чеккасида жойлашган тўртта Алейпата ороллари (Ну’утеле , Ну’улуа , Намуа ва Фануатапу)
• Нуʻусафеъэ, бу 1 га дан кам (2+¹ ⁄ ₂ акр) майдонда ва Уполунинг жанубий қирғоғидан 1,4 км (0,87 мил; 0,76 нми) узоқликда, Ваоваи қишлоғида жойлашган.

Уполунинг асосий оролида Самоа аҳолисининг деярли тўртдан уч қисми ва пойтахти Апиа яшайди .

Самоа ороллари геологик жиҳатдан вулканизмдан келиб чиққан , Самоа иссиқ нуқтасидан келиб чиққан бўлиб, бу, эҳтимол, мантия плёнкасидан келиб чиқади . Барча ороллар вулқондан келиб чиққан бўлса-да, фақат Самоанинг энг ғарбий ороли бўлган Саваиъи вулқон фаоллигича қолмоқда, энг сўнгги отилишлар Матавану тоғида (1905–1911), Мата о ле Афи (1902) ва Мауга Афи (1725). Самоанинг энг баланд нуқтаси Силисили тоғидир, баландлиги 1858 м (6096 фут). Савайининг марказий шимолий қирғоғида жойлашган Салаула лава майдонлари Матавану тоғининг отилиши натижасида 50 км ² (19 сқ мил) қотиб қолган лава қолдирди.

Савайи Самоа оролларининг энг каттаси ва Полинезия оролларининг олтинчи йирик ороли (Янги Зеландиянинг Шимолий , Жанубий ва Стюарт ороллари ҳамда Гавайидаги Гавайи ва Мауи оролларидан кейин). Савайи аҳолиси тахминан 42 минг кишини ташкил қилади.

• 
  Самоа w2 лоcатор.
• 
  Самоа Дистриcт бордерс (нумберед)
• 
  ДСC01705 Самоа ороли ўчирилган
• 
  ЭCДМ 20191212 САМОА Қизамиқ

Иқлим

Самоа экваториал иқлимга эга, йиллик ўртача ҳарорат 26,5 °C (79,7 °Ф) ва асосий ёмғирли мавсум ноябрдан апрелгача давом этади, аммо ҳар қандай ойда кучли ёмғир ёғиши мумкин.

Апиа учун иқлим маълумотлари
Ой	Январ	Феврал	март	апрел	май	Июн	Июл	август	Сентабр	Октябр	Ноябр	декабр	Йил
Ўртача кунлик максимал °C (°Ф)	30,4 (86,7)	30,6 (87,1)	30,6 (87,1)	30,7 (87,3)	30,4 (86,7)	30,0 (86,0)	29,5 (85,1)	29,6 (85,3)	29,9 (85,8)	30,1 (86,2)	30,3 (86,5)	30,5 (86,9)	30,2 (86,4)
Ўртача кунлик минимал °C (°Ф)	23,9 (75,0)	24,2 (75,6)	24,0 (75,2)	23,8 (74,8)	23,4 (74,1)	23,2 (73,8)	22,6 (72,7)	22,8 (73,0)	23,1 (73,6)	23,4 (74,1)	23,6 (74,5)	23,8 (74,8)	23,5 (74,3)
Ўртача ёғингарчилик мм (дюйм)	489,0 (19,25)	368,0 (14,49)	352,1 (13,86)	211,2 (8,31)	192,6 (7,58)	120,8 (4,76)	120,7 (4,75)	113,2 (4,46)	153,9 (6,06)	224,3 (8,83)	261,7 (10,30)	357,5 (14,07)	2 965 (116,72)
Манба: Жаҳон метеорология ташкилоти (БМТ)

Экология

Самоа Самоа тропик нам ўрмонлари экорегионининг бир қисмини ташкил қилади . Инсон яшаши бошланганидан бери пасттекисликдаги ёмғир ўрмонларининг 80% га яқини йўқ бўлиб кетди. Экологик ҳудудда ўсимликларнинг 28% ва қуруқликдаги қушларнинг 84% эндемикдир.

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари

Самоа либерал партияси, 1994-йил асос солинган; Инсон ҳуқукларини ҳимоя қилиш партияси, 1979-йил тузилган; С. миллий тараққиёт партияси, 1985-йилда Христиандемократик партия номи билан ташкил этилган, 1988-йилдан ҳозирги номда. Мамлакатда бир қанча тармоқ касаба уюшмалари фаолият юритади.

Хўжалиги

Иқтисодиётининг асосини қишлоқ хўжалиги (плантация деҳқончилиги) ташкил этади. Мамлакат ҳудудининг 32% ишланади, 66% га яқини ўрмон. Экспорт учун банан, кокос палмаси, какао етиштирилади. Маҳаллий эҳтиёж учун батат, ямс, маккажўхори, шоли, таро, апелсин ва ананас экилади. Чорвачилигида қорамол, чўчқа, парранда боқилади. Балиқ овлаш ривожланган. Ўрмонда қимматбаҳо нав ёғоч тайёрланади. Саноати қандолатчилик ва мебел фабрикалари, кийимкечак, ггоябзал, кокос ёғи ва совун ишлаб чиқариш, ёғочсозлик ва кофе туйиш корхоналаридан иборат. Автомобил эҳтиёт қисмлари заводи мавжуд. Автомобил йўллари узунлиги салкам 800 км. Апиа шаҳрида денгиз порти ва халқаро аэропорт бор. Четга копра, какао, банан чиқаради, четдан озиқ-овқат ва саноат моллари, бензин, транспорт воситалари келтиради. Асосан, Янги Зеландия, АҚСҲ ва Австралия билан савдо қилади. Сайёхлик ривожланган. Пул бирлиги – тала (Самоа доллари).

Маорифи

Самоада давлат мактаблари билан бир қаторда хусусий ва миссионерлик ўқув юртлари ҳам бор. 6 йиллик бошланғич мактабда дарслар инглиз ва самоа тилларида, 6 йиллик ўрта мактабда инглиз тилида олиб борилади. Апиа шаҳрида 2 университет, қишлоқ хўжалик ва. педагогика коллежлари, расадхона, халқ кутубхонаси бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви

"Савали" (ҳукуматга қарашли ойлик нашр, 1904-йилдан самоа ва инглиз тилларида чиқади), „Самоа нюс“ („Самоа янгиликлари“, инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1994-йилдан), „Самоа обсервер“ („Самоа кузатувчиси“, самоа ва инглиз тилларида ҳафтасига 5 марта чиқадиган газ., 1979-йилдан), „Самоа уикли“ („Самоа ҳафтаси“, инглиз тилида чиқадиган ҳафтанома, 1977-йилдан). Мамлакатда ахборот агентлиги йўқ. Самоа радиоэшиттириш хизмати ҳукуматга қарашли тижорат маҳкамаси бўлиб, 1948-йил ташкил этилган. Самоа телевизион корпорацияси ҳукумат қарамоғида, 1993-йил ташкил этилган.

Меъморлиги

Маҳаллий аҳоли соҳил яқинидаги 400 қишлокда, чўзиқроқ доира шаклидаги фале деб аталувчи анъанавий чайлаларда яшайди. Деворсиз чайлалар ёғоч қозиқлар устига қурилиб, томига кокос ёки панданус япроғи ёпилади. Европаликлар Апиа шаҳрида истиқомат қилади. Шаҳар марказида 1—2 қаватли европача уйлар қурилган, уларнинг тепасида черков қўнғирокхоналари қад кўтарган. Бу ерда меҳмонхоналар, майда корхоналар, хорижий компанияларнинг идоралари, шунингдек, ҳукумат муассасалари жойлашган.