Sherdor madrasasi
Шердор мадрасаси – Самарқандда Регистон майдонидаги ХВИИ асрга оид ислом маърифий, маънавий-маърифий ва ёдгорлик-диний бино. Улуғбек ва Тиллакори мадрасалари билан бирга яхлит меъморий ансамблни ташкил этади. 2001-йилда Самарқанднинг диққатга сазовор жойлари қатори ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган.
| Мадраса | |
Шердор мадрасаси
| |
 | |
| Мамлакат |  Ўзбекистон
|
| Ҳудуд | Самарқанд |
| Шаҳар | Самарқанд |
| Мулкдор | Ялангтўш Баҳодир |
| Меъмор | Абдулла Жаббор |
| Бинокорлик | 1619-йил—1636-йил |
Тарихи
Шердор мадрасаси Самарқанд вилояти ҳокими Ялангтўш Баҳодирнинг маблағи ва ташаббуси билан қурилган. Қурилиш 1619–ги1635–36-йилларда самарқандлик меъмор Абдулжаббор томонидан амалга оширилган[1][2][3]. Унинг безакларини уста Муҳаммад Аббос ясаган.
Мадраса қурилиши учун Регистон майдонининг шарқий қисми танланган. Бунинг учун 1424-йилда қурилган Улуғбек хонақоҳи ерга қулатилди. Хонақоҳ Шердор мадрасаси учун бой қурилиш материаллари билан таъминланган, буни 1956-йилда совет археологи С. Н. Юренев томонидан олиб борилган археологик қазишмалар тасдиқлаган.
Шердор мадрасаси Улуғбек мадрасасидан олинган „кўш“[4] услубида қурилган бўлиб, унинг нафис нисбатлари лойиҳага асос бўлган. Архитектор фикрича, икки мадрасанинг асосий жабҳалари бир-бирининг ойна тасвирига айланиши керак эди. Аммо муаллиф Улуғбек мадрасаси қурилганидан буён ўтган икки юз йил давомида Регистон майдонининг сатҳи икки метрга кўтарилганини ҳисобга олмаган. Натижада Шердор мадрасасининг нисбатлари асл нусхадан кўра кўпроқ чўккан бўлиб чиқди.
Шердор мадрасаси бутун фаолияти давомида бир неча бор зилзилаларни бошдан кечирган, уларнинг энг даҳшатлиси ХИХ аср боши ва охирида содир бўлган. Бино омон қолган, аммо у ҳали ҳам жиддий шикастланган: унинг асосий порталининг омбори қаттиқ деформацияланган, қопламаси кўп жойларда қулаб тушган ва миноралар эгилиб қолган. ХХ асрнинг 20-йиллари бошида совет ҳокимиятининг фармони билан мадрасада дарс бериш тўхтатилди. Бино миллийлаштирилди ва 1924-йилда реставрация ишлари бошланди. Хужралар таъмирланди, портал аркининг ғиштли гумбазининг қулаб тушган қисми қайта тикланди, бош портал тимпанасининг ўйилган мозаикаси мустаҳкамланди, унинг деформацияга учраган гумбази демонтаж қилинди ва қайта ётқизилди, ҳужраларнинг гумбазлари тикланди, қайта қурилди, мадраса фасадларининг қопламаси тикланди. ХХ асрнинг 50-йиллари охирида мадраса ҳудудида археологик тадқиқотлар олиб борилди, шундан сўнг қайта тиклашнинг янги босқичи бошланди. 1960–1962-йилларда мадраса миноралари таъмирланди, 1962-йилда рассом В. Н. Горохов ва меъмор А. И. Фрейтаг лойиҳасига кўра бош портал арк устидаги тимпан мозаикаси тикланди. Мадрасани қайта тиклаш ва мустаҳкамлаш ишлари 1965–1967-йилларда якунланди.
Архитектураси
Мадраса тарҳи тўртбурчак, 2 қаватли. Бош тарзининг 2 қанотида қовурғали гумбаз ва миноралар жойлашган. Пештоқ равоғи ичкарисидаги кошинкори безак орасида қора заминли кошинга оқ ҳарфлар билан меъмор Абдужаббор номи ёзилган. Қаносларидаги қизғиш зарҳал тусли шер оқ оҳуни қувмоқда. Қуёш бодомқовоқ, қийиқ кўзли қилиб тасвирланиб, юзи зарҳал тусли ёғду билан ҳошияланган. Мадраса номи шу тасвирдан келиб чиққан. Бинонинг серҳашамлиги шу пештоғида. Пештоқнинг 2 томонида гумбазли дарсхона ва масжид жойлашган. Ҳовли атрофидаги 2 қаватли ҳужралар (54 та)нинг олди равоқли айвон. Айвонлар ёзда дарсхона вазифасини ўтаган. 1960–64-йилларда пештоққаносларидаги кошинкори нақшлар қайта тикланган.
Галерея
_on_the_Sher-dor_madrassa.JPG)
Манбалар
- ↑ Хорошхин А. П.. Сборник статей касающихся до Туркестанского края. С.-Петербургъ: типография А. Траншеля, 1876.
- ↑ Эварницкій Д. И.. Путеводитель по Средней Азіи. Отъ Баку до Ташкента. Ташкент: изд. на средства, ассигн. туркест. генерал-губернатором, 1893 — 73—77-бет.
- ↑ „Туркестанский край“, Россия. Полное географическое описание нашего отечества: Настольная и дорожная книга для русских людей: [В 19-ти т.]. СПб: издание А. Ф. Девриена, 1913.
- ↑ Архитектурний приём в средневековом среднеазиацком зодчестве, согласно которому главниэ портали двух противолежащих зданий строяця на одной оси, а их главниэ фасади параллелни друг другу.