Ziyosfera

Sholi

Андоза:ТаксонШоли (лотинча: Орýза) — дон озиқ-овқат маҳсулотларидан бири йиллик ва кўп йиллик ўт ўсимликлари туркумига киради. Шоли намликни жуда яхши кўради ва унинг куртаклари тўғридан-тўғри сувдан ўсади. Уруғлар 10-12 °C[1] Шоли ўсиш даврида жуда талабчан, уни совуқ тасирида нобут бўлади.

Номи

"Шоли" сўзи Россияда фақат ХИХ асрнинг охирида пайдо бўлиб, ундан келиб чиққан олмонча: Реис нидерландча: рижситалянча: рисо. Бундан олдин шоли"сараcен донаси" ёки „сараcен буғдой“ деб номланган, кейин бу ном „Сорочин тариғи“га айлантирилган.

Умумий номи лотинча: Орйза қадимги юнонча: ὄρυζα тилига қайтади вриҳи.

Ботаника тавсифи

Шолининг поялари баландлиги бир ярим метргача этади, барглари анча кенг, тўқ яшил ва четида қўпол. Поянинг юқори қисмида спикелет паникула пайдо бўлади. Ҳар бир спикелетда гулни қоплайдиган тўртта тарози (спиноус ёки тиниқсиз) мавжуд; гулда, бошқа доналардан фарқли ўлароқ, 6-та стаменс ва пистил иккита пиннате стигма ҳақида. Донли дон тарози билан маҳкам кийинган[1].

Тарқатиш

У асосан Осиё, Африка, Америка, Австралиянинг тропик ва субтропикларида ўсади[2].

Келиб чиқиши

Қишлоқ хўжалиги экинлари сифатида тропик, субтропик, ва исиқ минтақаларда зонанинг илиқ минтақаларида энг қадимги озиқ-овқат экинларидан бири бўлган йиллик шоли (Орйза сатива) этиштирилади.Унинг хонакилаштирилиши тахминан 9 минг йил олдин Шарқий Осиёда содир бўлган..Жанубий Осиёда (Рахигарҳи) гуруч Хитойда бу жараёндан алоҳида бутунлай хонакилаштирилган ва бу гуручнинг аждоди, эҳтимол, ёввойи ўсадиган Орйза нивара[эн][1] эди.

Африкада Африка ёки яланғоч шоли ҳам этиштирилади (Орйза глаберрима) 2-3-минг йил олдин Нигер[3]. Ҳозирги вақтда қишлоқ хўжалиги экинлари сифатида у деярли Осиё гуруч турлари билан алмаштирилмоқда ва маросим мақсадларида фойдаланиш учун баъзи жойларда этиштирилиши мумкин. Африкадаги маҳаллий аҳоли, шунингдек, бир қатор ёввойи гуруч турларининг донидан, биринчи навбатда нуқта шоличидан (Орйза пунcтата) ва қисқа тилли гуручдан (Орйза бартҳии) фойдаланади.

Гуруч далалари уруғлар пишгунча уларни тўғридан-тўғри қуёш нурларидан ҳимоя қилиш учун, шунингдек бегона ўтларни назорат қилиш воситаларидан бири сифатида сув билан тўлдирилади. Далалар фақат ўрим-йиғим вақтида қуритилади [1].

Иқтисодий аҳамияти ва қўлланиши

Рисотто - италян гуруч таомидир
Индонезиянинг тантанали таоми тумпенг : турли хил ёнма-овқатлар билан о'ралган сариқ гуруч пирамидаси

Шоли углеводларга бой ва оқсил моддаларининг нисбатан қашшоқлиги билан ажралиб туради. Қуруқ моддада биринчисининг улуши 70%га этади, иккинчиси, қоида тариқасида, 12%дан ошмайди. Шоли кули фосфор кислотасига бой[1].

У Осиё ошхоналарида асосий (миллий) озиқ-овқат маҳсулоти ҳисобланади. Тозаланган доналарда озгина витамин қолганлиги сабабли, шолининг бундай машҳурлиги берибери касаллигининг кенг тарқалишига олиб келди[1] . Шоли доналаридан дон ва крахмал, шоли микробларидан эса мой олинади. Бошқа аралашмаларсиз гуруч унидан клейковина йўқлиги сабабли нон тайёрлаш учун кам қўлланади. Ундан асосан бўтқа пиширилади ёки пирог тайёрланади; кўпроқ миқдорда, у кукунга ишлов бериш учун косметика фабрикаларига боради. шолига асосланган кўплаб таомлар мавжуд, энг машҳурлари - паэлла, рисотто ва паэлла . Япония, Корея ва Хитойда глютинли шоли мочи кеклари ва чой маросими учун махсус ширинликлар тайёрлаш учун ишлатилади.

Америка, Африка ва Осиёда шолидан турли алкоголли ичимликлар тайёрланади, Европада эса ундан спирт олинади. Анъанавий гуруч шароби Хитойда машҳур бўлиб, Японияда шоли саке, шочу, аваморидан турли хил кучли миллий алкоголли ичимликлар ишлаб чиқарилади. Кореяда шоли ва унинг чиқинди маҳсулотлари сикхе ва суннюн каби кўплаб анъанавий ичимликларнинг асосини ташкил қилади.

Пуфланган шоли ҳам ишлаб чиқарилади, унинг мустаҳкамлиги попкорнга ўхшайди, фақат силлиқ ва юмалоқ. Баъзан у козинаки каби карамелланган плиткалар шаклида ҳосил бўлади.

шоли сомони гуруч қоғози, картон, тўқилган буюмлар ишлаб чиқариш учун ишлатилади. шоли сомони қалин ва юмшоқ; у кўпинча омборхонада тўшак учун хизмат қилади ва умуман, тўқилган нарсаларни ишлаб чиқариш учун кам фойда келтиради. шоли сомони маҳсулотлари сифатида сотиладиган сомон шиляпалар аслида жавдар ва буғдойнинг жуда юпқа пояларидан тайёрланади. Анъанавий япон татами тагликлари кўпинча шоли сомонидан қилинган деб ўйлашади, лекин аслида у фақат ички қоплама сифатида ишлатилади. Юмшоқлиги туфайли у жуда тез ишқаланади, шунинг учун татамининг ташқи қатлами Японияда „игус“ деб аталадиган ёйилган шошқалоқнинг зичроқ ва бардошли сомонидан тўқилади.

Солини тозалашда қолган кепак парранда ва уй ҳайвонлари учун яхши озиқ-овқат ҳисобланади; ўрта Осиёдаги курмак парранда гўшти билан озиқланади ва шоли сомонлари, айниқса синган доналар аралашмаси билан, уй ҳайвонлари учун ажойиб озуқа бўлиб хизмат қилади

Ислом мамлакатларида битта шоли донасининг вазнига тенг вазн ўлчови мавжуд.

Шолини айрим турлари, хусусан Орйза руфипогон, этиштирилган шоли турларининг экинларини тўсиб қўяди[4].

Шолиларнинг таснифи ва турлари

Шоли қулоқлари

Райс жинси 18-турни ўз ичига олади 4-бўлимга гуруҳланган[2] :

  • Орйза сеcт. Аустралиэнсис
Орйза аустралиэнсис Домин
  • Орйза сеcт. Брачянтҳа
Орйза брачянтҳа А.Чев. & Роэҳр.
  • Орйза сеcт. Орйза
  • Орйза сеcт. Орйза сер. Латифолиаэ
Орйза эичингери Петер
Орйза грандиглумис (Дöлл) Продоэҳл
Орйза латифолиа Десв.
Орйза минута Ж.Пресл
Орйза оффиcиналис Wалл. эх Wатт
Орйза пунcтата Коцчй эх Стеуд. — Рис точечный
  • Орйза сеcт. Орйза сер. Орйза
Орйза бартҳии А.Чев. — Рис короткоязычковый
Орйза глаберрима Стеуд. — Рис африканский, или Рис голый
Орйза лонгистамината А.Чев. & Роэҳр.
Орйза руфипогон Грифф.
Орйза сатива Л. — Рис посевнойтйпус
  • Орйза сеcт. Падиа
  • Орйза сеcт. Падиа сер. Меерианаэ
Орйза меериана (Золл. & Моритзи) Баилл.
Орйза неоcаледониcа Морат
  • Орйза сеcт. Падиа сер. Ридлеянаэ
Орйза лонгиглумис Жансен
Орйза ридлейи Ҳоок.ф.
  • Орйза сеcт. Падиа сер. Счлечтерианаэ
Орйза счлечтери Пилг.

Шоли етиштириш

Мамлакат бўйича гуруч ишлаб чиқариш



</бр> (миллион тонна)[5]
2014-йил 2016-йил
</имг> Хитой 206.5 211.1
Hindiston bayrogʻi Ҳиндистон </имг>Hindiston bayrogʻi Ҳиндистон 157.2 163.7
Indoneziya bayrogʻi Индонезия </имг>Indoneziya bayrogʻi Индонезия 70.8 79.4
Bangladesh bayrogʻi Бангладеш</имг>Bangladesh bayrogʻi Бангладеш 52.3 50.5
</имг> Ветнам 44.9 43.1
Tailand bayrogʻi Таиланд </имг>Tailand bayrogʻi Таиланд 32.6 25.8
Burma bayrogʻi Мянма</имг>Burma bayrogʻi Мянма 26.4 21.3
</имг> Филиппин 18.9 12.4
Niger bayrogʻi Нигер </имг>Niger bayrogʻi Нигер 6.0 11.3
</имг> Бразилия 12.2 10.6
Pokiston bayrogʻi Покистон </имг>Pokiston bayrogʻi Покистон 10.5 10.3
</имг> АҚСҲ 10.1 10.2
Филиппиндаги Банауэ шаҳридаги гуручли тераслар
Индонезиянинг Жава шаҳрида гуруч ко'чатларини экиш
Гуручни сув тегирмони билан тозалаш ( Кацушика Хокусай томонидан Фужининг о'ттиз олти ко'риниши )

Шоли энг муҳим дон ўсимликларидан биридир, чунки у бутун дунё аҳолисининг ярмидан кўпини истимол қиладиган маҳсулот. Хитой императори томонидан ўрнатилган тантанали маросимда гуруч аллақачон муҳим рол ўйнайди. Ҳукмрон император уни ўзи экиши керак эди, шу билан бирга бошқа ўсимликларнинг тўрт турини император оиласининг князлари экиши мумкин эди. Шунга қарамай, шоли этиштириш учун классик мамлакат Ҳиндистон бўлиб, у ерда гуруч маданияти Хитойда бўлгани каби қадимги бўлмаслиги мумкин, аммо у кенг майдонларни эгаллайди ва бу ўсимликнинг доналари аҳолининг асосий озиқ-овқатидир.

Шоли шунингдек Бангладеш, Индонезия, Шри-Ланка, марказий ва шарқий Африка, Полинезия, Меланезия ва экватор ва 45 ° кенглик ўртасида жойлашган бошқа мамлакатларда сезиларли миқдорда экилган. Европада шоли этиштириш Испанияда (маврлар уни бу ерда жорий қилган), Италияда (Пиза яқинидаги биринчи гуруч далалари 1468-йилга тўғри келади), Греция ва Туркияда, Америкада у асосан АҚШ ва Бразилияда этиштирилади. Россияда у Краснодар ўлкаси, Ростов вилояти ва Приморе жанубида нисбатан кам миқдорда ўстирилади. Шолининг иссиқликсевар табиати туфайли мо''тадил минтақа мамлакатларида чекланган тарқалган. Унинг тўлиқ ривожланиши учун ўртача ёзги ҳарорат 22-30 °C ва вегетация даврида 150 кун давом этади, у 3300 дан 4500 гача (ўсимликнинг пишиб этгунга қадар бутун ўсиш даврининг кунлари сонига кўпайтирилади) керак. бу даврдаги ўртача ҳарорат 30;3300=150×22). Яна бир сабаб шоли етиштиришнинг махсус шароитларида, худди ботқоқ ўсимлиги каби кўп турғун сувни талаб қилади, нега шоли далалари узоқ вақт (90-100-кун давомида) сув остида бўлса, осонгина ботқоқликка олиб келиши мумкин. вақти-вақти билан иситманинг тарқалишига, шунингдек, сувнинг катта исроф қилинишига олиб келади, бу баъзи мамлакатлар учун танқис ресурсдир. Кўпгина мамлакатларда этиштириладиган бу ўсимликнинг асосий нави сув ёки нам гуруч кўп сув талаб қилади. Нам шоли экилган ҳар бир гектар қишки экинлардан икки баравар кўп сув талаб қилади ва баҳорги жугарадан беш баравар кўп сув талаб қилади. Европа ва Америка навларидан кўп ёки камроқ тарқалган гуруч, Каролина, Пиэдмонтесе ва бошқалар маълум. Шарқда етиштириладиган шоли навлари кўпроқ, донлари ҳам ранг-баранг; қизил, қора ва бинафша ранглар мавжуд; шулардан қизил гуруч энг тўйимли ҳисобланади. Япония, Жава, Суматра ва Хитойнинг Кочин оролларида майда донли гуручнинг кўплаб навлари этиштирилади. Шарқда нам шоли билан бир қаторда тоғ ёки қуруқ шоли ҳам етиштирилади. Уй шароитида бу гуруч жанубий Хитой тоғлари ёнбағирларида ёввойи ҳолда ўсади ва тропик ёмғирлар даврида сунъий суғорилмасдан ўсишини якунлайди. Шимолий Италияда қуруқ гуруч этиштириш амалиёти шуни кўрсатдики, масалан, сунъий суғоришсиз у ерда ўсиши мумкин бўлмаса-да, шолининг бу навини суғориш учун зарур бўлган сув миқдори оддий нам гуруч учун зарур бўлган сувнинг деярли ярмини ташкил қилади. Шолининг савдо навлари: Каролина (донлари чўзинчоқ, ҳидсиз, оқ ва шаффоф); Пиэдмонтесе (сарғиш тусли доналар, қисқароқ ва юмалоқ, ноаниқ); Ҳинд (донлар чўзинчоқ, шаффофлиги аниқ); Япон (ловия жуда кичик, лекин оқ ва сифатли).

Шоли маданияти доимий ёки фақат вақтинчалик бўлиши мумкин бўлган шоли плантацияларида амалга оширилади. Биринчиси йилдан-йилга шоли экинлари билан банд бўлиб, доимий равишда сув остида қолади; иккинчиси 2-3 йиллик шоли экинларидан кейин одатда бошқа нон билан шуғулланади. Шоли учун энг яхши тупроқлар лой ва лойдир. Шоли далалари паст рулолар билан ўралган ва сув босган. Одатда экиш март-апрел ойларида 6-8 см қатламда турган сувда амалга оширилади. Баъзан, аммо (кўпинча Хитой, Ҳиндистон, Япония, Жава ва баъзи жойларда Зақафқазияда бўлгани каби) гуруч дарҳол плантацияга экилмайди; аввал у ўсиб, 15-20 см баландликка кўтарилишига рухсат берилади, сўнгра эрга, Терcиҳен бир-биридан 20-30 см масофада қаторларга кўчирилади. Анъанага кўра, шоли этиштиришда ҳеч қандай ўғит ишлатилмади, чунки улар суғориладиган сув билан этарли миқдорда озуқа моддалари олиб келинишига ишонишган. Ўсиш даврида шоли эҳтиёткорлик билан парвариш қилишни талаб қилади. Сиз доимий равишда, экишдан сўнг, ҳаво ва сув ҳароратининг ҳолатини кузатиб боришингиз керак ва агар улар жуда пасайиб кеца, қуёш тупроқни яхши иситмагунча, тўкилган сувнинг бир қисмини тушириш керак.шолининг биринчи барглари сув юзасида пайдо бўлганда, сув қатлами кўпаяди ва агар келадиган сув совуқ бўлса, у махсус идишларда қуёш билан олдиндан иситилади. Кейин вақти — вақти билан шоли плантацияларини тўлдирадиган барча сувни тўкиб ташлаш ва яна бўшатиш керак; турли жойларда бу операция ҳар хил вақт оралиғида амалга оширилади-ҳар учинчи, тўртинчи ёки ўнинчи кунларда, баъзан эса катта кунларда. Умуман олганда, сув қатлами ўсимликнинг ярмидан кўпини қопламаслиги керак; у ҳар доим ортиқча сувдан азият чекади. Ўрим-йиғимдан олдин сув бутунлай туширилади. Шоли маданиятининг душманлари, иссиқлик ва сув этишмаслигидан ташқари, бегона ўтлардир. Уларни олиб ташлаш учун бегона ўтлардан фойдаланилган — ўтмишда жуда қийин иш бўлиб, одатда уч ҳафта давом этади. Ёввойи ўтлар орасида леэрсиа орйзоидес (гуруч буғдой ўти), Паниcум Cрус галли, қамиш, седге, сусак, Алисма плантаго ва бошқалар энг зарарли ҳисобланади. Қўзиқоринлардан у кўпинча гуручда учрайди Плеоспора Орйзаэ, гуручда оқ ва қора касаллик деб аталадиган нарсани ишлаб чиқаради. Шоли пояси бутунлай сарғайганида пишган деб ҳисобланади ва доннинг ўзи оқ рангга айланади, бу Марказий Осиёда август ойининг охири ва сентябр ойининг бошларида содир бўлади. Ўрим-йиғим билан кечикиш хавфли ҳисобланади, чунки қуриганида спикелетлар узилиб қолади, бу эса ҳосилнинг бир қисмини йўқотишига олиб келади. Сартлар кўпинча гуручни прозеленга олиб кетишади; қуёшда қуритилган бундай шоли, уларнинг фикрига кўра, палов учун энг яхшиси ҳисобланади. Тозалаш кесиш ёки тортиб олиш йўли билан амалга оширилади; сиқилган қулоқ 2-3 кун давомида қуритилади ва кейин майдаланади. Қуруқ шоли маданияти оддийроқ. У одатда мартдан июлгача экилган ва июн — ноябр ойларида, бу гуруч этиштириладиган ҳудуднинг шароитлари ва баландлигига қараб йиғиб олинади. Истисно тариқасида, Суматрада у сентябр ёки октябр ойларида экилган ва феврал ёки март ойларида олиб ташланган; Кохинхинда экиш декабр ёки январ ойларида, ўрим-йиғим эса апрел ёки май ойларида амалга оширилади. Бу нав сувли шоли каби мунтазам суғоришни талаб қилмайди. Майдаланган дон (шала ёки тозаланмаган гуруч) қолдиқлардан ва аралашмалардан тозаланади, сўнгра плёнка ажратилган тегирмон тошига боради. Донни якуний тугатиш полишинг машинасида ёки ступаларда амалга оширилади. Ўртача 100 кг шоли, уни донга айлантирганда қуйидагилар берилади: қўпол дон — 60 кг, ўртача — 15 кг, майда 15 кг, ун-10 кг; ва 100 қисмдан тозаланмаган гуруч олинади: тоза дон 74 қисм, ахлат (қобиқ, тери, микроб) — 26 қисм[1].

Жаҳон шоли бозори

2017-йилда жаҳон гуруч бозорида товар айланмаси 20,2 миллиард долларга баҳоланди. АҚШ[1].

Энг йирик экспортчилар[6]:

  • Ҳиндистон - 35% (7,05 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • Таиланд - 15% (3 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • Ветнам - 8,7% (1,75 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • АҚШ - 8,2% (1,65 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • Покистон - 8% (1,63 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • Хитой - 8,5% (1,72 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • Саудия Арабистони - 4,6% (0,933 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • Эрон - 4,4% (0,891 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • Бирлашган Араб Амирликлари - 3,5% (0,706 миллиард доллар) АҚСҲ)
  • АҚШ - 3,4% (0,686 миллиард доллар) АҚСҲ)

Ҳосилдорлик

Ўртача ҳосилдорлик тахминан 60 кг/га (6 т/га ёки 600 т/км2) ни ташкил қилади, аммо анъанавий гуруч этиштириш мамлакатларида шоли йилига бир неча марта йиғиб олинади. Шолининг максимал ҳосилдорлиги 150 кг/га (15 т/га ёки 1500 т/км2) гача.

Зараркунандалар ва касалликлар

Шоли зараркунандалари гуруч далаларининг (ёки шоли уруғларининг) ҳосилдорлигини ёки ҳосилдорлигини камайтириш қобилиятига эга бўлган организмлар ва микроблар деб аталади[7]. Шоли зараркунандаларига бегона ўтлар, патогенлар, ҳашаротлар, нематодалар, кемирувчилар ва қушлар киради. Зараркунандаларнинг кўпайишига бир қатор омиллар таъсир қилиши мумкин, жумладан пестицидларни суиистеъмол қилиш, нотўғри суғориш ва азотли ўғитларни қўллаш ставкалари[2]. Об-ҳаво шароити зараркунандаларнинг тарқалишига ҳам ёрдам беради. Масалан, шоли ўт пуфаги ва ўт қурти тıртıлларıнıн (Сподоптера фругиперда) оммавий кўриниши биринчи кучли ёғингарчиликдан кейин ёмғирли мавсум бошида кузатилади, трипсларнинг пайдо бўлиши эса қурғоқчилик билан боғлиқ[3].

Шоли экинлари, шунингдек, нематодаларнинг бир нечта турларига таъсир қилади, масалан, Дитйленчус пояси (Дитйленчус дипсаcи), Шоли афеленчи (Апҳеленчоидес бессейи) ва ўт касаллиги (Мелоидогйне граминиcола). Нематодларнинг айрим турлари, масалан Пратйленчус спп.дунёнинг барча бурчакларида қуруқ шоли учун энг катта хавф туғдиради. шоли илдизи нематодози (Ҳисчманниэлла спп.) миграция эндопаразитидан келиб чиқади, бу касаллик экишнинг кейинги босқичларида шоли ҳосилини тўлиқ йўқ қилишга олиб келади. Бундан ташқари, мажбурий паразитлар ўсимликларнинг кучини пасайтиради ва шоли кўчатларининг бошқа зараркунандалар ва касалликларга мойиллигини оширади.

Ўсимликларни ҳимоя қилиш учун олимлар барқарор қишлоқ хўжалигини яратишга ёрдам берадиган шоли зараркунандаларига қарши кураш усулларини ишлаб чиқишга ҳаракат қилмоқдалар. Бошқача қилиб айтганда, экин зараркунандаларини келажакда ўсимлик ишлаб чиқаришга таҳдид солмайдиган тарзда назорат қилиш[1].

Зараркунандаларга қарши самарали кураш тўртта принципга асосланади: биологик хилма-хиллик, мезбон ўсимликнинг қаршилиги (ҲПР), ландшафт экологияси ва ландшафт иэрархияси — биологик ва ижтимоий. Ҳозирги вақтда шоли зараркунандаларига қарши кураш зараркунандаларга чидамли шоли навларини кўпайтириш ва пестицидлардан (шунингдек, инсектицидлардан) фойдаланишни ўз ичига олади. Бироқ, фермерлар томонидан пестицидлардан фойдаланиш кўпинча ортиқча ва ҳатто беихтиёр зараркунандаларнинг кўпайишига ёрдам беради деган далиллар тобора кўпайиб бормоқда[8][9], шоли зараркунандаларининг табиий душманлари сонини камайтириш, шунинг учун инсектицидларни нотўғри ишлатиш зараркунандаларнинг кўпайишига олиб келиши мумкин. 1993-йилда халқаро Райс тадқиқот институти (ИРРИ) пестицидлардан фойдаланишни 87,5%фоизга камайтириш зараркунандаларнинг умумий сонининг мутлақ пасайишига олиб келиши мумкинлигини кўрсатди. 1994 ва 2003-йилларда институт томонидан иккита кампания ўтказилди, унда гуруч етиштирувчиларга инсектицидларни суиистеъмол қилиш хавфи ва Ветнамда шоли зараркунандаларига қарши курашда самарали усуллар ҳақида маълумот берилди[10][11].

Генетика

Экилган шоли геномида маккажўхори билан бирга барча тирик мавжудотлар орасида энг кўп генлар мавжуд[манба керак].; Молекуляр генетика

Депозит қилинган кетма — кетликларнинг аксарияти ушбу жинснинг генетик жиҳатдан энг кўп ўрганилган вакили бўлган уруғлик гуручига (О. сатива) тегишли.; Геномика

Оддий шоли (Орйза сатива) нинг бутун геном кетма-кетлиги 2005-йилда якунланди[12]. Геном 12 хромосомада тузилган ва 37544 генни ўз ичига олади. Шу билан бирга, шоли экиш иккинчи ўсимлик турига айланди (Тал ёнcасидан кейин - Арабидопсис тҳалиана), бунинг учун Референсный геном [«эталоном»; референcе геноме] бўлиб хизмат қиладиган тўлиқ геномик кетма-кетлик мавжуд бошқа геномларни ўрганиш ва улар билан солиштириш учун. 2009—2014-йилларда Орйза туркумидаги бошқа олти тур ҳам тўлиқ кетма-кетликда ва яна олти тур қисман кетма-кетлаштирилди[13].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Аксёнова М. и др. „Злаки“, . Энциклопедия для детей. Биология, 7-е изд, М.: Мир энциклопедий Аванта+, Астрель, 2010 — 355—356-бет. ИСБН 9785989862658. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Согласно данным ГРИН. См. карточку организма.
  3. ↑ П. Cубрй, C. Транчант-Дубреуил, А. C. Тҳуиллет, C. Монат, М. Н. Нджионджоп, К. Лабадиэ, C. Cруауд, С. Энгелен, Н. Сcарcелли, Б. Рҳонé, C. Бургарелла, C. Дупуй, П. Ларманде, П. Wинcкер, О. Франçоис, Ф. Сабот, Й. Вигоуроух, Тҳе рисе анд фалл оф Африcан риcе cултиватион ревеалед бй аналйсис оф 246 неw Геномес. Cурр. Биол. 28, 2274–2282.э6 (2018)
  4. ↑ Цвелёв 1976.
  5. ↑ фао.орг (ФАОСТАТ) „Cоунтриэс бй cоммодитй (Риcе, паддй)“. 2012-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-май 2012-йил.
  6. ↑ „Мировая торговля рисом на ҳттпс://атлас.медиа.мит.эду“. 15-апрел 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-март 2019-йил.
  7. ↑ Жаҳн Г. C., Лицингер Ж. А., Чен Й., Баррион А. „Интегратед пест манагемент оф риcе: эcологиcал cонcепц“, . Эcологиcаллй Басед Интегратед Пест Манагемент. CАБ Интернатионал, 2007 — 315—366-бет. ИСБН 978-1-84593-064-6. (ингл.)
  8. ↑ Жаҳн, ГC, С Пҳенг, Б Кҳиэв, анд C Пол. 1996. Фармерс’ пест манагемент анд риcе продуcтион праcтиcес ин Cамбодиан лоwланд риcе. Cамбодиа-ИРРИ-Аустралиа Прожеcт (CИАП), Баселине Сурвей Репорт Но. 6. CИАП Пҳном Пенҳ, Cамбодиа.(ингл.)
  9. ↑ YouTube logotipi Ливелиҳоод Импровемент тҳроугҳ Эcологй (ЛИТЕ). Интернатионал Риcе Ресеарч Институте ЁуТубеда.
  10. ↑ ‘Тҳреэ Гаинс, Тҳреэ Редуcтионс’. Риcеҳопперс.нет (2010-10-12).(ингл.) Wебархив андозасида хато: |урл= қийматини текширинг. Бўш.
  11. ↑ ‘Но Эарлй Спрай’ риcеҳопперс.нет (Април 2010).(ингл.) Wебархив андозасида хато: |урл= қийматини текширинг. Бўш.
  12. ↑ „Ученые расшифровали геном риса“. Наука и техника. Лента.Ру (11-август 2005-йил). 2015-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-март 2015-йил.
  13. ↑ „тхид4527[Органисм:эхп“] (инглизча). Ресоурcес: Геномес & Мапс: Геноме. Натионал Cентер фор Биотечнологй Информатион; У. С. Натионал Либрарй оф Медиcине. 2015-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-март 2015-йил.

Адабиётлар

  • Аксенова Л. А. Рис // География : журнал. — 2002. — № 19.
  • Клюсс Г. А. (с дополнением С. И. Гулишамбарова). Рис, в сельском хозяйстве и мировой экономике // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Костылев П. И. Дикие виды риса. — М.: Спутник+, 2011. — 507 с. — ИСБН 978-5-9973-1287-9.
  • Рис // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Рожевиц Р. Ю. Род Рис — Орйза Л. // Флора СССР : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1934. — Т. 2 / ред. тома Р. Ю. Рожевиц, Б. К. Шишкин. — С. 47—48. — 778, ХХХИИИ с. — 5175 экз.
  • Цвелёв Н. Н. Род 10. Рис — Орйза Л. // Злаки СССР / отв. ред. Ан. А. Фёдоров. — Л.: Наука, 1976. — С. 97—98. — 788 с. — 2900 экз.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sholi" dan olindi