Skeleton

Скелетон (инглизча: скелетон „скелет, рамка“) — қишки Олимпия спорт тури бўлиб, спортчи мустаҳкамланган рамада икки изли чанада муз трубаси бўйлаб тушади, ғолиб икки ёки тўртта пойгадан кейин аниқланади.

Скелетончилар маҳкам сиқиб турадиган аэродинамик костюмлар ва ияк ҳимояси билан мустаҳкам дубулға кийишади. Скелетончиларнинг вазифаси тезликни яратишга ҳаракат қилиб, иложи борича тезроқ тишли этикларда муз устида 50 метрга югуришдир. Ҳамма вақт давомида у эгилиб, скелетоннинг тутқичларидан ёки ён томонларидан ушлаб, йўл бўйлаб пастга суради.

Скелетончи 50 м югургандан сўнг тез ётиб, тезланиш вақтида олган инерсиясини йўқотмасдан скелетонга чўзилиши керак. Энди у  муз бўйлаб тахминан 1500 м (маршрутга қараб) пастга муз трубаси бўйлаб бориши керак. Трекда „С“ ҳарфи шаклида кескин бурилишлар мавжуд. Спортчи тана вазнини бироз чапга ёки ўнгга силжитиш орқали скелетонни бошқаради. Мусобақа охирида у оёқлари билан скелетонни тўлиқ тўхтагунча секинлаштиради.

Тарихи

Кераксиз ёғоч тахталар ва канадалик ҳиндулар орасида кенг тарқалган бўлиб, скелетоннинг аждоди тоғлардан чанада тушиш саналади. Адабиётларда бу ҳақда бонг урилиши ХВИ асрга тўғри келади.

Кераксиз ёғоч тахталар ва канадалик ҳиндулар орасида кенг тарқалган бўлиб, скелетоннинг аждоди тоғлардан чанада тушиш саналади. Адабиётларда бу ҳақда бонг урилиши ХВИ асрга тўғри келади.

1892-йилда англиялик Чилд металлдан ясалган чанани тақдим этади. Ушбу чананинг номи – скелетон бўлиб — улар скелетга ўхшашлиги сабабли берилган деган тахмин бор. Бошқалар фикрича, „Скеле“ сўзининг бир қисми норвегча „Кжаэлке“ (норвегиялик балиқчилар томонидан ишлатиладиган чана) сўзини нотўғри ўқишдан келиб чиққан.

Скелетонда тушиш биринчи марта 1905-йилда Мюрссушлаг бобслей мусобақасида намойиш этилган. 1906-йилда у ерда биринчи Австрия чемпионати бўлиб ўтади. 1908—1910-йилларда Земмеринг тоғ довонида мусобақалар ўтказилди.

1913-йилда Халқаро Тобогган ассосиасияси ташкил этилади.

1923-йилда Парижда бўлиб ўтган конгрессда Буюк Британия, Канада, АҚСҲ, Франсия ва Швейсариядан келган делегатлар Халқаро бобслей ва тобогган федерасияси — ФИБТга асос соладилар, бу узоқ вақт давомида ҳам бобслей, ҳам чана спорти ривожланишига бошчилик қилади. 1926-йилда Париж конгрессида ФИБТ скелетон ва бобслейни Халқаро Олимпия Қўмитасига Олимпия спорт турлари сифатида таклиф қилади. Скелетоннинг асосий қоидалари сифатида Санкт-Морис қоидалари қабул қилинади.

Скелетон мусобақалари биринчи марта 1928-йилда Санкт-Морисдаги ИИ қишки Олимпия ўйинларида жорий этилади. Ушбу спорт тури бўйича биринчи Олимпия чемпиони Женнисон Хитон (АҚСҲ) бўлган. Кумуш медални ғолибнинг укаси Жон Хитон, бронзани эса британиялик Девид Эрл оф Нортеск  қўлга киритади.

Скелетон мусобақаларидаги иккинчи даражали Олимпия мукофотлари спортчилар томонидан 20 йилдан сўнг — 1948-йилда ва яна Санкт-Морисда — В қишки Олимпия ўйинларида, скелетон учун мос трек фақат ўша пайтда мавжуд бўлгани сабабли баҳслашди. Мусобақада беш мамлакатдан 13 нафар спортчи иштирок этади. Спортнинг бу тури 2002-йилгача Олимпия ўйинларида намойиш этилмаган.

1968-йилда Шёнау-ам-Кёнигсзе (ГФР) шаҳрида биринчи сун’ий чана-бобслей трассаси очилади, бу эса спортчиларга об-ҳаво шароитидан қат’ий назар машқ қилиш ва мусобақаларни ўтказиш имкониятини беради.

Скелетон бўйича жаҳон чемпионати 1982-йилдан буён ўтказиб келинади.

1986-йилдан турли йўлларда Халқаро скелетон мактаблари (Интернатионал Скелетон Счоолс) очилади. Янги ташкил этилган ФИБТ скелетон комиссияси янги скелетончиларини тайёрлаш учун бирдамлик дастурини жорий этилади. ФИБТ миллий федерасияларни ўз атлетикачиларининг тайёргарлигини яхшилашга ундаш учун махсус ўқув дастурлари йўлга қўйилади.

1992-йилда жаҳон чемпионатида 20 та давлат иштирок этишади. Бир йил ўтиб, уларнинг сони 23 тага кўпаяди. Скелетон бўйича бугунга келиб, мусобақаларда 30 та давлатдан иштирок этади.

ФИБТ 1986-йилда скелетонни молиялашни бошлади. Олимпиададан ташқари спорт турлари кам молиявий ёрдам олади. Оммавий ахборот воситаларининг (айниқса телевидение) қизиқиши олимпия спорт турларига қаратилган. Телевидениесиз ҳомийларни олиш, ҳомийларсиз маблағ олиш мумкин эмас эди. Ушбу ҳақиқатни э’тироф этган ҳолда, ФИБТ скелетон бўйича мусобақаларни ОАВ орқали ёритишни молиялаштиради. 1998-йилда жаҳон чемпионати биринчи марта Эуроспорт. телеканали орқали тўғридан-тўғри намойиш этилади. 1999—2000-йиллар мобайнида иккита Жаҳон кубоги ва жаҳон чемпионати ойнаижаҳонда эфирга узатилиб борилади.

1999-йил 2-октабрда ФИБТ ўз мақсадига эришди: 54 йиллик танаффусдан сўнг, скелетон 2002-йилда Солт-Лейк-Сити шаҳридаги Олимпия ўйинлари дастурига киритилган. Скелетон жозибали спорт тури бўлиб чиқади, чунки бу турдаги мусобақалар учун рақобат қурилиши ва та’мирлаш қиммат бўлган чана ва бобслей йўлларининг иш ҳажмини оширди.

Чана

Скелетон рулсиз, вазнли рама, унинг устида спортчи биринчи бўлиб ҳаракат йўналиши бўйича юзини пастга қаратиб ётади. Уни бошқариш учун этикларга махсус илгаклар ўрнатилган бўлади. Скелетоннинг қуйи қисмига иккита пўлат конки, юқорисига эса иккита тутқич бириктирилган. Скелетоннинг олди ва орқасида жойлашган бамперлар овоз пасайтиргич ролини бажаради ва скелетончини муз деворининг деворига уришдан ҳимоялайди.

Скелетон рулсиз, вазнли рама, унинг устида спортчи биринчи бўлиб ҳаракат йўналиши бўйича юзини пастга қаратиб ётади. Уни бошқариш учун этикларга махсус илгаклар ўрнатилган бўлади. Скелетоннинг қуйи қисмига иккита пўлат конки, юқорисига эса иккита тутқич бириктирилган. Скелетоннинг олди ва орқасида жойлашган бамперлар овоз пасайтиргич ролини бажаради ва скелетончини муз деворининг деворига уришдан ҳимоялайди.

Замонавий скелетон шиша толали ва пўлатдан ясалган бўлиб, унга пастдан иккита пўлат конки, юқоридан эса иккита тутқич бириктирилган. Ба’зи моделларда „тутқичлар“ ма’лум бир спортчининг жисмоний ҳолати махсус шиша толали корпуснинг икки томонига мослаштирилган. Скелетоннинг максимал оғирлиги эркаклар учун 43 кг, аёллар учун 35 кг, спортчи билан скелетоннинг вазни эркаклар учун 115 кг ва аёллар учун 92 кг дан ошмаслиги керак.

Трек

Дастлаб мусобақалар табиий йўлларда ўтказилади. Замонавий мусобақаларнинг аксарияти аллақачон сун’ий муз қопланган йўлларда ўтказилади. Аҳамиятга молик истисно тариқасида — Санкт-Морис трекида ҳам мусобақа уюштирилади.

Дастлаб мусобақалар табиий йўлларда ўтказилади. Замонавий мусобақаларнинг аксарияти аллақачон сун’ий муз қопланган йўлларда ўтказилади.