Табриз (форсча: تبریز‎‎)[а] — Эроннинг шимоли-ғарбида жойлашган Шарқий Озарбайжон вилоятининг Табриз туманига қарашли шаҳар. Мазкур шаҳар Эронда аҳоли сони бўйича олтинчи йирик шаҳардир.

Табриз

форсча: تبریز‎‎
Шаҳар
Мамлакат Эрон
Вилоят 3
Провинсия Шарқий Озарбайжон
Туман Табриз
Ҳукумат
 • Маёр Яғуб Ҳушяр
Майдон 325 км2 (125 кв ми)
Маркази баландлиги 1351.4 м
Зичлиги ауто киши/км2
Вақт минтақаси УТC+3:30
Телефон коди 041
Почта индекс(лар)и 51368

Табриз Эроннинг тарихий Озарбайжон вилоятидаги Қуру дарёси водийсида[1], Саҳанд ва Эйнали тоғларидаги вулқон конусларининг узун тизмалари орасида жойлашган. Табризнинг денгиз сатҳидан баландлиги 1,350 анд 1,600 м (4,430 анд 5,250 фт) гача етади. Водий Урмия кўлининг шарқий қирғоқларигача пасайиб, текисликка айлиб боради. У ғарбга томон 60 км (37 ми) гача чўзилган. Шаҳар 2015-йил октябр ойида Бутунжаҳон ҳунармандлар кенгаши[2] томонидан Жаҳон гилам тўқиш шаҳри ва Ислом ҳамкорлик ташкилоти томонидан 2018-йилнинг намунали сайёҳлик шаҳри сифатида этироф этилган[3][4].

Аҳолиси 1,7 миллиондан ортиқ (2016) бўлган[5] Табриз шаҳри, Эроннинг шимоли-ғарбий қисмидаги энг йирик иқтисодий марказ ва метрополитен ҳисобланади. Аҳолиси икки тилли бўлиб, кўпчилик она тили сифатида озарбайжон тилида, иккинчи тил сифатида эса форс тилида сўзлашади[6]. Табриз автомобилсозлик, механизмлар, нефтни қайта ишлаш заводлари, нефт-кимё, тўқимачилик ва семент ишлаб чиқариш билан шуғулланувчи йирик оғир саноат маркази ҳисобланади[7]. Шаҳар ўзининг ҳунармандчилиги, жумладан, қўлда тўқилган гилам ва заргарлик буюмлари билан машҳур. Маҳаллий қандолат маҳсулотлари, шоколад, қуритилган ёнғоқлар ва анъанавий Табризий таомлари бутун Эронда энг яхшиларидан бири сифатида тан олинган. Эроннинг шимоли-ғарбий қисмидаги энг машҳур маданий муассасалар ҳам айни Табриз ҳудудида жойлашган бўлиб, шаҳар интеллектуал фаолият маркази ҳисобланади.

Табризда кўплаб тарихий обидалар мавжуд бўлиб, улар Эроннинг узоқ тарихи давомидаги меъморий ўтиш даврини ўзида ифодалайди. Табризнинг сақланиб қолган тарихий ҳудудларининг аксарияти Илхонийлар, Сафавийлар ва Қожарлар даврига тегишли[8][9]. Бу манзилгоҳлар орасида Табризнинг катта бозори ҳам бор, у Жаҳон мероси рўйхатига киритилган[10][11]. Илк янги даврдан бошлаб, Табриз учта қўшни минтақаларнинг (Кавказ, Шарқий Анадолу ва Марказий Эрон) ривожланиши ва иқтисодиётида муҳим рол ўйнаган[12]. Замонавий даврда, шаҳар Эрон тарихида муҳим аҳамият касб этган. Мамлакатнинг Европага энг яқин маркази бўлганлиги учун ҳам, Эронда эрта модернизациянинг кўп жиҳатлари Табризда бошланган[12]. ХИХ асрнинг биринчи ярмидаги икки рус-форс урушидан кейин Қажарлар сулоласининг Кавказ ҳудудлари Император Россиясига мажбуран берилгунга қадар, Табриз ўзининг Кавказ ҳудудлари устидан Эрон ҳукмронлигини амалда ушлаб турган. 1925-йилгача шаҳар Қажар тож князларининг анъанавий қароргоҳи бўлган.

Этимологияси

Баъзи манбаларга кўра[13], жумладан, Британниcа Энcйcлопæдиасида қайд этилишича[14], Табриз номи бу ҳудудда кўплаб термал булоқлар мавжудлиги сабабли олинган бўлиб, тап-риз („иссиқ оқадиган“) сўзи айни шу маънода қўлланган.

Бошқа манбаларда[15][16] таъкидланишича, милодий 246-йилда укасининг ўлими учун қасос олган Арманистон қироли Тиридат ИИ Сосонийлар империяси ҳукмдори Ардашир И ни ўлдирган ва шаҳар номини Шоҳистондан Товрисга ўзгартирган, бунда ном „та-вреж“ (классий арман тилига кўра „бу қасос“ дегани) сўзидан келиб чиққан. Милодий 297-йилда Арманистон қироли Тиридатес ИИИ бу ҳудудни ўз пойтахтига айлантирган[17]. Бироқ, ҳеч бир қадимги манбада бундай воқеа қайд этилмаган. Бошқа бир ном эса ХИИИ асрда яшаган арман тарихчиси Вардан Аревелци қайдларига асосланади. Унга кўра, шаҳарнинг тарихий арманча номи Тавреж бўлган (арманча: Թաւրէժ)[18].

Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран номли китобда эрамиздан аввалги ВИИИ асрда мавжуд бўлган „Қадимги Таруи-Тармакиса қалъаси“ (ёки Тарви-Тарвакиса)[19][20] ва Табриз шаҳри ўртасидаги алоқага ишора қилинади. Эрнст Эмил Ҳерзфелднинг Арчаэологиcал Ҳисторй оф Иран (Эрон археологик тарихи)[21] асари ҳам "Тарвакиса"шаҳрини бевосита Табриз билан тенглаштиради. Бироқ, айрим тадқиқотчиларнинг фикрича, Табриз Эрон вужудга келгунигача мавжуд бўлган қадимий топоним ҳисобланиши мумкин[ иқтибос керак ].

Географияси

Топографияси

Табриз Эроннинг шимоли-ғарбида Шарқий Озарбайжон вилоятида, Эйнали ва Саҳанд тоғлари оралиғида, Ажи дарёси ва Қури дарёси қирғоғидаги унумдор ҳудудда жойлашган. Маҳаллий ҳудуд зилзилаларга мойил бўлиб, ўз тарихи давомида шаҳар бир неча бор вайрон қилинган ва қайта қурилган.

Иқлими

Табриз совуқ ярим қурғоқчил иқлимга эга (Кöппен: БСк, Треwартҳа: БС), ёзи иссиқ бўлган нам континентал иқлим билан чегарадош (Кöппен: Дса, Треwартҳа: Дc). Йиллик ёғин миқдори 260 мм (10 ин) га яқин, унинг асосий қисми қиш ойларида қор, баҳор ва кузда эса ёмғир шаклида тушади. Шаҳарда баҳор ва кузда юмшоқ ва яхши иқлим кузатилади, ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши эса қорли ва совуқ кечади. Ўртача йиллик ҳарорат 13.1 °C (55.6 °Ф) ни ташкил этади. Шарқдан ғарбга томон, асосан ёз ойларида, салқин шамоллар эсади[22].

Сафавийлар даврида франсуз сайёҳи Жеан Чардин Табризга ташриф буюриб, ўзининг саёҳат журналларида Табриздаги иқлимни қуйидагича қайд этган: „Йилнинг кўп қисмида совуқ ҳаво бўлади. Шаҳар шимолий қисмда бўлгани учун тоғ чўққиларида тўққиз йил давомида қор ёғади. Йил давомида шамол одатда эрталаб ва тунда эсади, ёздан ташқари барча мавсумларда ёмғир ёғади.“[23]

Демографияси

Аҳолининг ўсиши
ЙилАҳоли±%
1956289,996—    
1966403,413+39.1%
19761,074,173—    
19911,088,985—    
19961,191,043—    
20061,398,060—    
20111,494,998—    
20161,558,693—    

Эрон миллий аҳолини рўйхатга олиш биринчи марта 1956-йилда амалга оширилган ва 2006-йилгача ҳар ўн йилда маълумотларни чоп этган. Шундан сўнг Эрон Статистика маркази уларни ҳар беш йилда бир марта ўтказа бошлаган[24]. 1976-йилги аҳолини рўйхатга олиш шуни кўрсатадики, Оқ инқилоб даврида қишлоқдан шаҳарга миграция натижасида ўн йил аввалги натижадан икки баравар кўпроқ аҳоли кўчиб келиши сабабли, ҳудуддаги аҳоли сони кўпайган. 2006-йилги аҳолини рўйхатга олишда шаҳар аҳолиси 378 329 та хонадонда яшовчи 1 378 931 кишидан иборат эканлиги қайд этилган[25]. 2011 йилги аҳолини рўйхатга олишда 455 494 та хонадонда 1 495 452 киши яшаши қайд қилинган[26]. 2016-йилдаги сўнгги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, 497,898 та хонадонда 1,558,693 кишини ташкил этган[27]. Шаҳар аҳолисининг асосий қисмини озарбайжон халқи, ундан кейин форслар, курдлар, арманлар, оссурияликлар ва бошқа Кавказ халқлари ташкил қилади[28].

Тили

Табризда аҳоли сўзлашувчи асосий тил озарбайжон тилидир (Озарбайжон халқи уни турку (تۆرکۆ) ёки туркий (تۆرکی) тили деб атайди), бу замонавий турк лаҳжалари билан ўзаро тушунарли бўлган туркий тилдир. Кўп асрлар давомида форс тили билан яқин алоқада бўлганлиги сабабли бу тил кучли Эрон суперстратумига эга. Эроннинг бошқа қисмларига ўхшаб, бу ерда ҳам расмий тил форс тили бўлиб, аҳолининг аксарияти таълимнинг асосий воситаси бўлган форс тилини она тилига яқин даражада билишади[8]. Шунга қарамай, Эрон конституцияси бошқа она тилларида, жумладан, озарбайжон тилида гапириш ҳуқуқини ҳам ҳурмат қилади ва кам сонли озарбайжон тилида дарс берувчи таълим муассасаларига ҳам эга. Илк бор 1999-йилда Табриз университетида озарбайжон тили бўйича академик дастур очилган[29]. Озарбайжон тилидан ташқари, арман тилида сўзлашувчиларнинг сезиларли озчилиги ва оссуриялик нео-арамей тилида сўзлашувчиларнинг нисбатан камроқ қисми мавжуд.

Сафина-йи Табризнинг ягона қўлёзмасидан бир варақ. Унда форсий ва паҳлавий шеър ёзилган

Бу ҳудудда озарбайжон тилининг секин-аста кучайиб, ҳукмрон бўлишидан олдин Озарбайжон ва Табризда форс тилига ўхшаш бошқа эрон тилларида ҳам сўзлашишган, деб ишонилади[30][31][32]. ХИИИ асрга оид „Сафина-йи Табриз“ қўлёзмасининг муаллифи Табризда туғилган. Мазкур қўлёзмада „Табризий тили“ (Забāн-э-Табризи) деб аталган шеърлар мавжуд бўлиб, унинг тузилиши форс тилига ўхшайди[33].

Дини

1501-йилда Табризда тож кийгандан кейин Шоҳ Исмоил И шиа исломининг ўн иккинчи бўлимини Сафавийлар империясининг расмий дини деб эълон қилган. Бу қироллик фармони натижасида Табризнинг асосан сунний аҳолиси шиаликни мажбуран қабул қилган[34][35]. Ҳозирда аҳолининг аксарияти шиа исломига эътиқод қилади.

Шаҳарда насронийликка эргашадиган учун арман Апостол черкови бор. Илгари кичик яҳудийлар жамоаси ҳам бўлган, аммо уларнинг аксарияти Теҳронга кўчиб ўтган[8]. Шаҳарда баҳоий динининг кичик жамоаси ҳам бор[36].

Санъат

Рассомчилик

Хусрав Ширин саройида. Табриз, ХВ асрнинг охирги чораги. Кеир Ислом санъати тўплами

„Табризий услуб“ расми Илхонийлар, Қорақўюнлу ва Сафавийлар даврида шаклланган[37]. Расмлар ХИВ аср бошларида чизилган ва хитой услубида чизилган расмларнинг сезиларли таъсирини ўзида намойиш этади. Йиллар давомида Табриз форс миниатюрасининг диққатга сазовор мактаби марказига айланган[38]. Сафавийлар давридаги „Табризий услуб“ расмининг хаёлий ҳикояси Орҳан Памукнинг Беним Адıм Кıрмıзı асарида тарифланади.

Панорамик кўриниши

Жеан Чардон чизган Табризнинг панорамик кўриниши, 1673-йил
Эл Голидан Табризнинг панорамик кўриниши, 2010-йил август

Яна қаранг

Эслатмалар

Манбалар

  1. ↑ "АЗЕРБАИЖАН". Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Вол. ИИИ, Фасc. 2–3. 1987. 205–257 б. Арчивед фром тҳе оригинал он 2013-01-23. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20130123020411/ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/азербаижан-индех. Қаралди: 2019-01-13. 
  2. ↑ „Cелебратион оф тҳе 'Wорлд Cарпет Wеавинг Cитй' он 6 Оcт, 2015, ин Табриз, Иран“. Wорлд Cрафц Cоунcил Асиа Паcифиc регион. 2020-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 25-май.
  3. ↑ „Табриз намед ас эхемпларй тоурисм cитй фор 2018“. реалиран (2015-йил 24-декабр). 2020-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 9-июл.
  4. ↑ „Табриз селеcтед ОИC Cитй оф Тоурисм фор 2018“. ИРНА (2015-йил 24-декабр). 2016-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 9-июл.
  5. ↑ „نتايج سرشماري – جمعيت و خانوار به ترتيب استان، شهرستان“. Статистиcал Cентер оф Иран. 2017-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 16-март.
  6. ↑ „2011 Cенсус – Натаеж“. Статистиcал Cентре. 2014-йил 3-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 27-феврал.
  7. ↑ „Ресулц оф натионал 2007 cенсус“. Статистиcал Cентер оф Иран. 2013-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-феврал.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 „Эаст Азербаижан Геограпҳй“. Ираниан Министрй оф Эдуcатион (2000). 2012-йил 10-январда асл нусхадан архивланган.
  9. ↑ „де бесте брон ван информатиэ овер табризcитй. Дезе wебсите ис те кооп!“. табризcитй.орг. 2007-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-апрел.
  10. ↑ „Табриз Ҳисториc Базаар Cомплех“. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. УНЕСCО (2010-йил 31-июл). 2018-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 2-апрел.
  11. ↑ Ассари, Али; Маҳеш, Т. М. (Деcембер 2011). „Cомпатитиве Сустаинабилитй оф базаар ин Ираниан традитионал cитиэс: Cасе Студиэс ин Исфаҳан анд Табриз“ (ПДФ). Интернатионал Жоурнал он Течниcал анд Пҳйсиcал Проблемс оф Энгинеэринг. 3-жилд, № 9. 18–24-бет. 2018-12-22да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2013-01-07.
  12. ↑ 12,0 12,1 элеcтриcпулп.cом. "ТАБРИЗ в. Тҳе cитй ин тҳе 19тҳ cентурй". Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Арчивед фром тҳе оригинал он 2020-10-25. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20201025143610/ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/табриз-05-cитй-ин-19тҳ-cент. Қаралди: 2015-05-25. 
  13. ↑ Гҳолам-Реза Сабри-Табризи.
  14. ↑ „Табриз – Иран“. 2008-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 10-сентябр.
  15. ↑ "Табрīз." Миcрософт Энcарта 2007 [ДВД].
  16. ↑ Самуэл Граҳам Wилсон.
  17. ↑ Эастwиcк, Эдwард Баcкҳоусе. Жоурнал оф а Дипломат'с Тҳреэ Еарс' Ресиденcе ин Персиа. Смитҳ, Элдер анд Cо., 1864 — 327-бет. 
  18. ↑ „Պատմութիւն Հայոց - [ԺԸ“] (ҳй). дигилиб.ауа.ам. Қаралди: 2022-йил 18-январ.
  19. ↑ Зиманскй, Паул Э.. Эcологй анд Эмпире: Тҳе Струcтуре оф тҳе Урартиан Стате. Тҳе Ориэнтал Институте оф тҳе Университй оф Чиcаго, Жануарй 1, 1985. ИСБН 0918986419. 
  20. ↑ Тҳуреау-Дангин, Франçоис. Уне релатион де ла ҳуитиèме cампагне де Саргон (714 ав. Ж.-C.) техте Ассйриэн инéдит, публиé эт традуит. Парис Либраириэ Паул Геутҳнер, 1912. 
  21. ↑ Ҳерзфелд, Эрнст. Арчаэологиcал Ҳисторй оф Иран (эн). Бритиш Аcадемй, 1935. 
  22. ↑ „Cлимате дата фор Табриз, 1963–1990“. 2011-йил 8-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-март.
  23. ↑ Асбагҳ, Нармин Бабазадеҳ (2019-12-01). „А Шорт Глимпсе то тҳе Урбан Девелопмент оф Табриз дуринг тҳе Ҳисторй“. Жоурнал оф Cонтемпорарй Урбан Аффаирс (инглизча). 3-жилд, № 2. 73–83-бет. дои:10.25034/ижcуа.2018.4703. ИССН 2475-6164.
  24. ↑ „Иран Дата Портал“. Иран Дата Портал. Сйраcусе Университй. Қаралди: 2024-йил 26-март.
  25. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
  26. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 16-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  27. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2020-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  28. ↑ Иран, а Cоунтрй Студй Метз: . Федерал Ресеарч Дивисион, 1989 — 89–90-бет. „"Ин аддитион, дуринг тҳе 1970с тҳере wас субстантиал мигратион оф рурал Курдс то суч ҳисториc Курдиш cитиэс ас Бакҳтаран (кноwн ас Керманшаҳ унтил 1979), Санандаж, анд Маҳабад, ас wелл ас то ларгер тоwнс суч ас Банеҳ, Бижар, Илам, Исламабад (кноwн ас Шаҳабад унтил 1979), Саққез, Сар-э Пол-э Заҳаб, анд Сонқор. Эдуcатед Курдс алсо мигратед то нон-Курдиш cитиэс суч ас Караж, Табриз, анд Теҳран."“ 
  29. ↑ Расмус Чристиан Эллинг, Миноритиэс ин Иран: Натионалисм анд Этҳниcитй афтер Кҳомеини, Палграве 2013
  30. ↑ Жеан Дуринг, „Тҳе Спирит оф Соундс: Тҳе Униқуэ Арт оф Остад Элаҳи“, Cорнwалл Боокс, 2003, п172:"Марагҳи (15тҳ cентурй) ментионс тҳе Туркиш анд тҳе Ширвани тамбоур, wҳич ҳад тwо стрингс тунед ин сеcонд (wҳич тҳе Курдс анд Лорс cалл Фаранги) анд wас қуите популар амонг тҳе инҳабитанц оф Табриз (а регион wҳич wас нот ет Туркиш спеакинг ат тҳе тиме) "
  31. ↑ Р. Н. Фре, „Пеоплес оф Иран“ ин Энcйcлопæдиа Ираниcа.
  32. ↑ Азари, тҳе Олд Ираниан Лангуаге оф Азербаижан", Энcйcлопæдиа Ираниcа, оп. cит.
  33. ↑ صادقی, علی اشرف 1379: چند شعر به زبان کرجی, تبریزی و غیره …
  34. ↑ Жоҳн А А Бойле (Эдитор), Персиа: Ҳисторй анд Ҳеритаге, Роутледге, 2011, п:38
  35. ↑ Мелисса Л. Росси (2008), Wҳат Эверй Америcан Шоулд Кноw абоут тҳе Миддле Эаст, Пенгуин, ИСБН 978-0-452-28959-8, Форcед cонверсион ин тҳе Сафавид Эмпире маде Персиа фор тҳе фирст тиме доминантлй Шиа анд лефт а ластинг марк: Персиа, ноw Иран, ҳас беэн доминантлй Шиа эвер синcе, анд фор cентуриэс тҳе онлй cоунтрй то ҳаве а рулинг Шиа мажоритй.
  36. ↑ Пҳйллис Г. Жестиcе (Эдит.), Ҳолй Пеопле оф тҳе Wорлд: А Cросс-cултурал Энcйcлопедиа, 2004, п. 92.
  37. ↑ Элеанор Симс, Борис Илʹич Маршак, Эрнст Ж. Грубе, Пеэрлесс Имагес: Персиан Паинтинг анд Иц Соурcес, 2002, п.44
  38. ↑ Мичаэл Думпер, Бруcе Э. Станлей, Cитиэс оф тҳе Миддле Эаст анд Нортҳ Африcа: А Ҳисториcал Энcйcлопедиа, 2007, п. 339

Адабиётлар

Ҳаволалар

Ўтмишдоши:
Гҳазна
Cапитал оф Кҳwаразмиан Эмпире (Персиа)
1225–1231
Вориси:
-
Ўтмишдоши:
Марагҳа
Cапитал оф Илкҳанате (Персиа)
1265–1306
Вориси:
Солтаниеҳ
Ўтмишдоши:
-
Cапитал оф Кара Коюнлу дйнастй
1375–1468
Вориси:
-
Ўтмишдоши:
Амид
Cапитал оф Ақ Қоюнлу дйнастй
1468–1478
Вориси:
-
Ўтмишдоши:
Самарканд
Cапитал оф Сафавид Эмпире (Персиа)
1501–1555
Вориси:
Қазвин