Temuriylar

Темурийлар сулоласи, ўзини Кўрагоний деб ҳам атаган, диний жиҳатдан сунний мусулмон сулола миллат жиҳатидан эса турк уруғи, фотих Темур авлодидан бўлган. „Кўрагоний“ сўзи мўғулча „Кураган“ сўзининг маҳаллий туркий халқ тилида ўзгартирилган шакли бўлиб, „куёв“ маъносини билдиради. Бу сулола томонидан қўлланган шарафли унвон эди, чунки Темур Чингизхоннинг бевосита авлоди Сарой Мулкхонимга уйланган эди. Темурийлар сулоласи тарихда иккита муҳим империя – Эрон, Ироқ, Сурия ва Ўрта Осиёда жойлашган Темурийлар империяси (1370-1507) ва Ҳиндистон яриморолида жойлашган Темурий-Бобурийлар империясини туздилар (1526-1857).

Темурийлар сулоласи
Кўрагонийлар
Сулола асосчиси Амир Темурнинг тикланган юз кўриниши
Темурийлар империяси
Салтанат	1370—1507
Бобурийлар империяси
Салтанат	1526—1858
Уй	Барлослар
Дини	Сунний ислом

Келиб чиқиши

Темурийлар сулоласининг келиб чиқиши Мўғуллар империясининг асосчиси Чингизхоннинг қўшинининг қолдиқлари бўлган Барлас номи билан машҳур турк-мўғул қабиласига бориб тақалади. Ўрта Осиёни мўғуллар босиб олгандан сўнг, барласлар ҳозирги Қозоғистоннинг жанубий қисмидаги Чимкентдан Тараз ва Олмаотагача бўлган ҳудудларга жойлашдилар, кейинчалик бу ерлар бир муддат Мўғулистон – форс тилида „Мўғуллар ўлкаси“ номи билан машҳур бўлди ва улар билан аралашиб кетди. Даражаси маҳаллий турк ва туркий тилли аҳоли билан бўлган, шунинг учун Темур ҳукмронлигидан анча олдинги давридаёқ барлослар тил ва одатлар жиҳатидан бутунлай турк эдилар.

Ҳукмдорлар рўйхати

Темурийлар империяси

Унвон номи	Шахсий исм	Ҳукмронлик
Темур Чағатой хонлигини Союрғатмишхон билан, сўнгра Султон Маҳмудхон билан бошқарган. Унинг ўзи мусулмон арабча амир унвонини қабул қилган. Моҳиятан хонлик тугатилиб, Темурийлар салтанати мустаҳкам ўрнатилди.
Амир امیر	Темур бек تیمور بیگ گورکانی	1370-1405
Амир امیر	Пир Муҳаммад ибн Жаҳонгир Мирзо پیر محمد بن جہانگیر میرزا	1405-1407
Амир امیر	Халил Султон ибн Мироншоҳ خلیل سلطان بن میران شاہ	1405-1409
Амир,Султон	Шоҳруҳ Мирзо شاھرخ میرزا	1405-1447
Амир Улуғ бек	Мирзо Муҳаммад Тарағай میرزا محمد طارق	1447-1449
Темурийлар империясининг бўлиниши

Мавароуннаҳр	Хуросон/Ҳирот/Форс/Ироқ-и-Ажам
Абдал-Латиф Мирзо میرزا عبداللطیف Падаркуш (Ота қотили) 1449-1450 йиллар
Абдуллоҳ Мирзо میرزا عبد اللہ 1450-1451	Абулқосим Бобур Мирзо میرزا ابوالقاسم بابر بن بایسنقر 1451-1457
	Мирзошоҳ Маҳмуд میرزا شاہ محمود 1457
	Иброҳим Султон ابراھیم میرزا 1457-1459
Абу Саид Мирзо ابو سعید میرزا (Абу Саид Мирзо кўчманчи ўзбеклар хони Абулхайрхон (Муҳаммад Шайбонийхоннинг бобоси) ёрдамида Ўрта Осиёдаги темурийлар ҳудудларининг кўп қисмини қайта бирлаштирган бўлсада), Жаҳоншоҳ бошчилигидаги қорақўюнли туркманлари билан Эронни бўлишишга рози бўлди, лекин Узун Ҳасан қўл остидаги оққўюнли туркманлар аввал Жаҳоншоҳни, кейин Абу Саидни мағлуб этиб ўлдиришди. Абу Саид вафотидан кейин яна бир парчаланиш даври бошланади.) 1451-1469
** Мавароуннаҳр ҳам бўлинган	Султон Ҳусайн Бойқаро سلطان حسین میرزا بایقرا 1469-йил 1 ҳукмронлиги
	Ёдгор Муҳаммад Мирзо میرزا یادگار محمد 1470-йил (6 ҳафта)
	Султон Ҳусайн Бойқаро سلطان حسین میرزا بایقرا 1470-1506 йиллар 2-ҳукмронлиги
	Муҳаммад Шайбонийхон бошчилигидаги Дашти қипчоқ-ўзбеклари Ҳиротни забт этадилар

• Абу Саиднинг ўғиллари у вафот этгандан сўнг Мавароуннаҳрдаги Фарғона, Самарқанд, Бухорони ва Ҳисор, Балх, Кобулда ҳокимлик қила бошлашди.

Самарқанд	Бухоро	Ҳисор	Фарғона	Балх	Кобул
Султон Аҳмад Мирзо سلطان احمد میرزا 1469-1494 йиллар			Умар Шайх Мирзо ИИ عمر شیخ میرزا ثانی 1469-1494-йиллар	Султон Маҳмуд Мирзо سلطان محمود میرزا 1469-1495-йиллар	Улуғбек Мирзо ИИ میرزا الغ بیگ 1469-1502-йиллар
Султон Бойсунқур Мирзо ибн Маҳмуд Мирзо بایسنقر میرزا بن محمود میرزا 1495-1497	Султон Али бин Маҳмуд Мирзо سلطان علی بن محمود میرزا 1495-1500-йиллар	Султон Масуд Мирзо бин Маҳмуд Мирзо سلطان مسعود بن محمود میرزا 1495 – ?	Заҳириддин Муҳаммад Бобур ظہیر الدین محمد بابر 1494-1497-йиллар	Хусравшоҳ خسرو شاہ  ? – 1504	Муқим бек مقیم ارغون  ? – 1504
Муҳаммад Шайбонийхон даври محمد شایبک خان ازبک 1500-1501			Жаҳонгир Мирзо ИИ جہانگیر میرزا 1497-1503-йиллар	Заҳириддин Муҳаммад Бобур ظہیر الدین محمد بابر 1504-1504
Муҳаммад Шайбонийхон даври محمد شایبک خان ازبک 1503-1504					Заҳириддин Муҳаммад Бобур ظہیر الدین محمد بابر 1504-1511
Заҳириддин Муҳаммад Бобур ظہیر الدین محمد بابر (Ҳиндистонни забт этгунга қадар Бобурнинг ҳукмронликлари бу даврдагидек кенг кўламли бўлмаган. У ҳам бобоси Абу Саид Мирзо сингари Эрон шоҳи Исмоил И кўмагида Ўрта Осиёдаги темурийлар ҳудудини қайта бирлаштиришга муваффақ бўлди. Унинг ҳукмронликлари Каспий денгизи ва Урал тоғларидан Ғазнанинг энг чекка чегараларигача чўзилган ва Кобул ва Ғазнини қамраб олган; Қундуз ва Ҳисор ; Самарқанд ва Бухоро ; Фарғона ; Тошкент ва Сайрам) 1511-1512
Убайдуллоҳ Султон عبید اللہ سلطان бошчилигидаги қипчоқ-ўзбеклар Мавароуннахр ва Балхни қайтадан забт этишди. 1512					Заҳириддин Муҳаммад Бобур ظہیر الدین محمد بابر 1512-1530 йиллар
Ўрта Осиёдаги Темурийлар империяси Бухоро хонлиги даврида йўқ бўлиб кетди. Бироқ, темурийлар сулоласи 1526-йилда Заҳириддин Муҳаммад Бобур бошчилигида Ҳиндистонни забт этишга ҳаракат қилади ва Ҳиндистонда яна бир темурийлар давлатини барпо этади.

Бобурийлар – Ҳиндистондаги Темурийлар

Эмперор	Туғилиш	Ҳукрмонлик даври	Ўлим	Изоҳлар
Заҳириддин Муҳаммад Бобур	1483	1526-1530	1530	Онаси орқали Чингизхоннинг авлоди, отаси орқали Темур авлоди бўлган. Биринчи Панипат ва Ханва жангларидаги ғалабаларидан сўнг Ҳиндистондаги Темурий-Бобурийлар империясига асос солган.
Ҳумоюн Мирзо	1508	1530-1540	1556	Тахтга кўтарилишида Сур империяси ҳумкдори Шер Шоҳ Сурий томонидан йиқитилди. Шу сабабли давлатни бир неча йиллар Сурийлар бошқарди.
Шершоҳ Сурий	1486	1540-1545	1545	Ҳумоюнни тахтдан қулатиб, Сур империясини бошқарган.
Исломшоҳ Сурий	1507	1545-1554	1554	Сурийлар салтанатининг иккинчи ва охирги ҳукмдори, ўғиллари Сикандар ва Одилшоҳ Ҳумоюннинг қайта тахтга келиши билан ҳукмронликка даъволари йўқ қилинди.
Ҳумоюн Мирзо	1508	1555-1556	1556	Қайта тикланган ҳукмронлиги 1530-1540-йиллардаги биринчи ҳукмронлик давридан кўра бирлашган ва самаралироқ эди, ўғли Акбарга бирлашган империя қолдирди.
Акбар	1542	1556-1605	1605	У ва Байрамхон Иккинчи Панипат жангида Хему устидан ғалаба қозонишди ва кейинчалик Читторгарҳ ва Рантҳамбор қамалида машҳур ғалабаларга эришдилар. У империяни анча кенгайтирди ва тарихда империясининг энг машҳур ҳукмдори сифатида эътироф этилган, чунки у империянинг турли фойдали қонунларини ўрнатган. У Ражпут маликаси Мариам-уз-Замонига уйланди ва Жаҳонгирнинг онаси бўлди. Унинг энг машҳур қурилиш мўжизаларидан бири Лаҳор қал’аси ва Агра қал’аси эди.
Жаҳонгир	1569	1605-1627	1627	Британиянинг Шарқий Ҳиндистон компанияси билан биринчи алоқаларни ўрнатди.
Шаҳ Жаҳон	1592	1628-1658	1666	Унинг даврида Бобурий санъати ва меъморчилиги ўзининг энг юқори чўққисига чиқди. Лаҳорда Тож Маҳал, Жума масжиди, Қизил қал’а, Жаҳонгир мақбараси ва Шалимар боғларини қурдирган. Ўғли Аврангзеб томонидан тахтдан ағдарилган.
Аврангзеб Оламгир	1618	1658-1707	1707	У ислом қонунларини қайтадан жорий қилди ва Фатвойи Оламгирийни тақдим этди. У умрининг сўнгги 27 йилининг асосий қисмини Маратҳа исёнчилари билан урушда ўтказди, унинг фатҳлари натижасида империя ҳудуди энг катта даражага етди. Ҳаддан ташқари чегаралари узоққа чўзилган империя мансабдорлар томонидан назорат қилинган ва унинг ўлимидан кейин бошқарувда қийинчиликлар пайдо бўла бошлаган. У ўзининг хаттотлик услубларидан фойдаланган ҳолда Қуръон нусхаларини кўчириб ёзгани маълум.
Баҳодир Шоҳ И	1643	1707-1712	1712	Назорациз қўзғолонлардан вайрон бўла бошлаган империяга раҳбарлик қилган Бобурий императорларидан биринчиси. Унинг ҳукмронлигидан сўнг, унинг ворислари орасида етакчилик фазилатлари йўқлиги сабабли империя доимий равишда таназзулга юз тута бошлади.
Жаҳондор Шоҳ	1661	1712-1713	1713	Баҳодиршоҳ И нинг ўғли, отаси вафотидан кейин укаси билан бўлган жангда ғалаба қозониб, тахтга чиқди.
Фарруҳ сийёр	1685	1713-1719	1719	Унинг даврида Саййид ака-укалар кучайди. 1717-йилда у инглиз Шарқий Ҳиндистон компаниясига Бенгалияда божсиз савдо ҳуқуқини берувчи фирмани берди. Аммо Бенгалияга тайинлаган одами таниқли Муршид Қули Хон бу компаниянинг божсиз савдо қилишини рад этди.
Рафи-ул Даржат	1699	1719	1719
Рафи Уд-Даулат(Шоҳ Жаҳон ИИ)	1696	1719	1719
Никусияр	1679	1719	1723
Муҳаммад Иброҳим	1703	1720	1746
Муҳаммад Шоҳ	1702	1719-1720, 1720-1748	1748	Сайид ака-укаларни йўқ қилди. Маратҳаларнинг яна қайта пайдо бўлишига қаршилик қилишга ҳаракат қилди, аммо империя парчалана. 1739-йилда Нодиршоҳ босқинига учради.
Аҳмад Шоҳ Баҳодир	1725	1748-54	1775
Оламгир ИИ	1699	1754-1759	1759	У вазир Имад-ул-Мулк ва Маратҳа ҳамкори Садашиврао Бҳау иттифоқи томонидан ўлдирилган.
Шоҳ Жаҳон ИИИ	1711	1759-1760	1772	Имод-ул-Мулк ёрдамида император тахтига ўтирди. Кейинчалик уни Маратҳалар тахтдан ағдарди.
Шоҳ Алам ИИ	1728	1759-1806	1806
Акбар Шоҳ ИИ	1760	1806-1837	1837	Учинчи Англия-Маратҳа урушида Маратҳалар мағлубиятга учраганидан кейин у британияликлар томонидан қўллаб-қувватланди, у шу пайтгача Бобурий тахтининг ҳимоячиси эди.
Баҳодир Шоҳ ИИ	1775	1837-1857	1862	Охирги Бобурий императори 1858-йилда Британиянинг Шарқий Ҳиндистон компанияси томонидан тахтдан ағдарилган ва 1857-йилги урушдан сўнг, компания қўшинлари қўлига тушганидан кейин Бирмага сургун қилинган. Унинг ўлими Темурий-Бобурийлар сулоласининг тугашини англатади, лекин оиланинг эмас.

Темурийлар, Темурийлар даври – ўрта асрларда соҳибқирон Амир Темур асос солган марказлашган буюк салтанатни идора этган сулола. Темурийлар давлати ҳудуди шимолда Или дарёси ва Хоразм (Орол) денгизидан жанубида Форс қўлтиғига қадар, шарқда Хитой ва Ҳиндистондан ғарбда Трабзун (Қора денгиз)га қадар улкан майдонни қамраган. Давлат тузилиши, қонун ва қоидалари жиҳатидан Темурийлар давлати мусулмон Шарқида ўрта асрларда ҳукм сурган давлатлардан катта фарқ қилмасада, аммо унинг бошқарув тизими Туркистон ва Мовароуннаҳр давлатчилигининг асрий анъаналари, салтанатга кирган мамлакатлар билан маданий алоқалар асосида янги тартиб ва қоидалар билан такомиллаштирилган.

Марказлашган давлат тепасида: Темур ибн Тарағой Баҳодир (1370—1405); Шоҳрух ибн Темур (1409—47); Улуғбек ибн Шохрух (1447—49); Абу Сайд ибн Султон Муҳаммад (1458—69);Мовароуннаҳрда (пойтахти Самарқанд): Халил Султон (1405—09); Мирзо Улуғбек (1409-49); Мирзо Абдуллатиф (1449-50); Абдулло Мирзо (1450—51); Абу Сайд ибн Султон Муҳаммад (1451—69); Султон Аҳмад Мирзо (1469—94); Султон Маҳмуд Мирзо (1494—98); Султон Али Мирзо (1498-1500).

Хуросонда (пойтахти Ҳирот): Шоҳрух (1396-1447); Улуғбек (144749); Абулқосим Бобур (1449—57); Шоҳ Маҳмуд Мирзо (1457); Абу Савд ибн Султон Муҳаммад (1458—69); Ёдгор Мирзо (1470), Ҳусайн Бойқаро (1470— 1506); Бадиуззамон ибн Султон Ҳусайн (1506—07); Музаффар Мирзо (150607).

Сиёсий ҳаёт. Ниғоятда кенгайиб кетган давлат Амир Темур вафотидан сўнг ворислар ўртасидаги низолар натижасида заифлаша бошлади. 1405-йилнинг 16-март куни Мироншоҳнинг ўгли Халил Султон Самарқандни эгаллаб, ўзини Мовароуннаҳрнинг ҳукмдори деб эълон қилади. Оқибатда шаҳзода, амир ва вилоят ноибларининг норозилиги кучайиб, исён ва галаёнлар кўтарилади. Даставвал Фарғонада Худойдод билан Шайх Нуриддин Халил Султонга қарши қўзғалиб, Ўратепа ва Фарғонани эгаллаб олди. Бу даврда Хуросонда Шоҳрух, Балх, Ғазни ва Қандаҳорда Пирмуҳаммад; Ғарбий Эрон ва Озарбайжонда Мироншоҳнннг ўғиллари Умар Мирзо ва Абубакр Мирзо қокими мутлақ бўлиб оладилар. Туркистон, Саброн, Ўтрор, Сайрам вилоятлари амир Бердибекнинг тасарруфига ўтади, Олтин Ўрда амирларидан Идику Хоразмни забт этади. 1405 – 08 йилларда Балх, Хуросон, Сейистон, Кермон ва Озарбайжонда темурий шаҳзода ва айрим амирларнинг биринкетин кўтарилган ғалаёнлари кучайиб кетади. Валиаҳд Пирмуҳаммад бундай ғалаён ва фитнанинг қурбони бўлади (1407-йил 22-феврал). 1408-йил 22-апрел куни қорақўюнли туркманларнинг етакчиси Қора Юсуф билан бўлган жангда Мироншоҳ ҳалок бўлиб, Озарбайжон ва Ироқ вилоятлари темурийлар қўлидан кетади.

ХВ асрнинг 20й.ларида бу улкан мамлакат 2 давлатга бўлинган эди. Улардан бири Амударёдан жанубида жойлашган бўлиб, уни Шоҳрух бошқарган (маркази Ҳирот ш.) эди. Иккинчиси эса, Амударёдан шимолида – Мовароуннаҳр ва Туркистонда вужудга келиб (пойтахти Самарқанд ш.) уни Ўлуғбек идора этган эди.

Улуғбек отаси Шоҳрухнинг кўмаги билан аввал (1413) Хоразмни, сўнгра (1415) Фарғона ва Қашғарни ўз тасарруфига олиб, давлатининг ғарбий ва шарқий чегараларининг хавфсизлигини таъминлаган булсада, аммо унинг шим. ва шимоли-шарқий томонлари хавотирли эди. Шу боисдан ХВ асрнинг 30—40й.лари отаси Шохрух билан бирга Дашти Қипчоқда Абулхайрхон билан кураш олиб боришига тўғри келади. Чунки кўчманчи чорвадорлар Мовароуннаҳрнинг вилоятларига муттасил бостириб кирар ва ўтроқ аҳолини ғорат қилар эди. Мовароуннаҳрни идора этишда, айниқса, ташки сиёсатда Улуғбек Т. нинг бош ҳукмдори Шоғрухнинг иродасини изчил амалга оширади. Ташқи ва ички сиёсатга алоқадор ҳар қандай масалани у отаси билан маслаҳатлашиб ва келишиб, унинг розиризолиги билан ҳал этган.

Шоҳрух 1447-йил 12-март куни невараси Султон Муҳаммад исёнини бостириш вақтида Рай вилоятида оламдан ўтади. Шоҳрух вафотидан сўнг, Хуросон ва Мовароуннаҳрда темурий шаҳзодалар ўртасидаги низолар яна авж олади. Бу кураш оқибатида замонасининг машҳур олими ва ҳукмдори Мирзо Улуғбек 1449-йил 27-октабрда 55 ёшида Самарқанд яқинида фожиали суратда ҳалок бўлади. Улуғбек Мовароуннаҳрни 40 йил (1409—49) идора этди. Бу даврда мамлакатнинг сиёсий ҳаётида кескин кураш давом этганлигига қарамай, у шиддатли ҳарбий юришлар уюштиришга интилмади. Аксинча, у ўз давлатини мустаҳкамлашга, мамлакат бирлигини сақлаб қолишга ва маданий ҳаётни кўтаришга ҳаракат қилди. Улуғбек фожиасидан сўнг, ҳокимиятга бир вақтнинг ўзида Самарқандда Улуғбекнинг куёви Абдулло Мирзо, Бухорода эса Мироншоҳнинг набираси Султон Абу Саидлар подшоҳ қилиб кўтарилади. Абдулло Мирзо мамлакатда барқарорликни тиклаш учун барча чораларни кўради, аммо Т. тахтида узоқ вақт ўтира олмайди. Аввал у. амакиваччаси Абу Сайд билан, сўнгра қариндоши Алоуддавла билан курашади. Муҳорабада иттифоқчилар ғалаба қозонади. Абдулло Мирзо жангда ҳалок бўлади. Абу Саид Абулхайрхон ёрдамида Самарқандни эгаллаб, Мовароуннаҳрга ҳоким бўлиб қолади.

Темурийлар салтанатининг Хуросон қисми бу даврда Шоҳрухнинг набираси Абулқосим Бобур тасарруфида эди. 1457-йилгача у Хуросонни ўз қўлида тутиб туради. Ҳар иккала давлат ўртасида низо кучайиб борди. Ёзма манбаларда қайд этилишича, Хуросонда бошбошдоқлик авж олиб, у бўлакларга бўлиниб кета бошлади.

1457-йилда Абулқосим Бобур вафот этгач, Абу Саид Ҳирот шаҳрини эгаллаб, салтанатнинг ҳар 2 қисмини бирлаштиради. Бу даврда Султон Ҳусайн (Умаршайхнинг набираси) Хоразмни эгаллаб олади.

1469-йил баҳорида Абу Саид (Озарбайжон, Ғарбий Эрон ва Ироққача бўлган вилоятларни эгаллаб турган) оққўюнли туркманларга қарши юриш қилади. Муғон (Озарбайжон) чўлида Узун Ҳасан билан бўлган жангда Абу Саид ҳалок бўлади. Отасининг ўлимидан сўнг, Абу Саиднинг ворислари Султон Ҳусайн билан тўқнашмай Мовароуннаҳрга қайтадилар. 1469-йилнинг 24 мартида Султон Ҳусайн Хуросон ҳокими сифатида Ҳиротнинг тахтини эгаллайди. Натижада Темурийлар салтанати яна 2 мустақил қисмга бўлиниб кетади.

Мовароуннаҳрда Абу Саиднинг ўғиллари Султон Аҳмад Мирзо, Султон Маҳмуд Мирзо ва Султон Али Мирзо ҳокимлик қилади. Бу даврда Мовароуннаҳр ҳам ўзаро ихтилофдаги шаҳзодалар ва мулкдор зодагонларнинг вилоят ҳокимликларига бўлиниб кетади. Мамлакатнинг ижтимоий ва иқтисодий ҳаётида суфийлик таълимотининг йирик намояндалари, хусусан Хожа Аҳрорнмнг таъсири кучаяди, ҳатто у сиёсий ҳаётда ҳам муҳим рол ўйнай бошлайди. Мас., мамлакат уруш хавфи остида қолиб, элюрт бошига оғир ташвишлар тушган пайтда Хожа Убайдулпоғ Аҳрор бир неча бор уни бартараф қилишга жонбозлик кўрсатади.

Султон Ҳусайн Бойқаро идора қилган давлат Шарқий ва Шимолий Эрон вилоятлари ва Хоразмни бирлаштирган эди. У Темурийлар сулоласининг қарийб 40 йил ҳукм сурган сўнгги йирик салтанати бўлиб, унда сиёсий вазият осойишта эмас эди. Хуросонда бетўхтов давом этган ўзаро урушларга, шаҳзода ва амирларнинг бошбошдоқлигига қарамай мамлакат аҳолисининг турмуш тарзи ва маданий ҳаёти Мовароуннаҳрдагига нисбатан юксакроқ эди.

Аммо мамлакатнинг сиёсий ҳаётида кучайиб бораётган кескинлик ички муносабатларда тобора таъсири ортиб бораётган Дашти қипчоқ ўзбекларининг Мовароуннаҳрда ҳокимиятни қўлга олишини ҳамда Темурийлар сулоласининг заифлашувини янада тезлаштирди.

Давлат бошқаруви

Темурийлар салтанатида аввал ҳокими мутлақ – Амир Темур, сўнгра эса унинг ворислари бевосита ҳукмронлик қилишган. Салтанатни девонбеги – бош вазир бошлиқ 7 вазирликдан иборат аркони давлат – Вазирлик маҳкамаси бошқарган.

• Улардан 1-си – мамлакат вараият вазири. У вилоят ва туманлардан тўпланадиган ҳосил, солиқўлпонлар ва мамлакат ободонлиги билан шуғулланган.
• 2си – вазири сипоҳ, яъни ҳарбий ишлар вазири. У навкарларнинг таъминоти (маоши, озиқ-овқат ва қуроляроғлари) билан шуғулланган.
• 3си – тижорат (савдо) вазири эди. У ташқи савдо божи там/а, чорвачиликдан тўпланадиган за кот, эгасиз қолган молмулкларнинг тасарруфи, мерос ва меросхўрлар каби масалалар билан шуғулланган.
• 4си – салтанатнинг молия ишлари вазири бўлиб, давлат хазинасининг киримчиқимларини бошқарган.
• Чегара вилоятлари ва тобе мамлакатлар бошқарувини назорат қилиш учун махсус 3 та вазир тайин этилган. Улар мазкур вилоят ва мамлакатлардан давлат хазинасига тушадиган даромадларни назорат қилган. Ўз навбатида бу 3 вазир салтанатнинг „холиса“ деб юритилган бош назорат ҳайъатини ташкил этган.

Бу 7 вазир девонбегига бўйсунган ва у билан маслаҳатлашиб давлатнинг молиявий ишларини амалга оширганлар. Ёзма манбалардан маълум бўлишича, Амир Темур ва Т. ҳукмронлиги даврида салтанат девонхонасида Амир Довуд, Жалолуддин Фирузшоҳ, Ғиёсуддин Шоҳмалик, Алоуддин Алика Кўкалдош ва Алишер Навоийдек доно девонбегилар бу олий мансабда фаолият кўрсатганлар, мамлакатни ободонлиги йўлида беқиёс хайрли ишларни амалга оширганлар.

Девонхона қошида арзбеги, садри аъзам, шайхулислом ва аҳдос қозиси каби лавозимлар мавжуд бўлган. Арзбеги фуқаро ва сипоҳийлардан тушадиган арзу шикоятлар ҳамда мамлакатдаги аҳвол тўғрисида маълумот тўплаш ва бу борада олий даргоҳга ахборот бериб туриш каби вазифаларни бажарган. Садри аъзам – бош садр мамлакатдаги барча вақф хўжаликларини назорат қилган; давлат ҳамда ер эгалари томонидан вақф қилинган ерлар ва мулкларни кайд этган ва вақфномалар тузиб уларни қонунлаштирган. Шайхулислом аҳолининг турли ижтимоий табақалари ўртасида шариат аҳкомлари ва ислом ақидаларининг бажарилишини назорат қилган.

Давлатнинг бош қозиси – қози улқуззот „аҳдос қозиси“ номи билан юритилиб у фуқаро ишлари билан шуғулланган. Салтанат маҳкамасида киримчиқимларни қайд этувчи махсус мунши – котиб фаолият кўрсатган.

Мамлакат маъмурий жиҳатдан улус, вилоят ва туманларга бўлиниб, улар ҳоким, ноиб ва туман бошилар томонидан бошқарилган. Уларнинг аксарияти ҳарбий – амирлардан иборат эди. Ҳар бир шаҳар ва вилоятнинг молия девони, қозиси, муфтиси, мутаваллиси ва мухтасиби бўлган. Лашкарлар учун ҳатто махсус қозийи лашкар тайин этилган. Ҳар бир шаҳар ва қалъаларда қутвол (комендант) тайинланиб, унга шаҳар ва қалъа истеҳкомларини таъмирлаш ва уларнинг мудофааси юкланган. Фатҳ этилган вилоят ва ҳудудлар темурзодалар ва хизмат кўрсатган амирларга суюрғол тарзида инъом қилиниб, улар орқали бошқарилган. Масалан, Амир Темурнинг тўнғич ўғли Жахрнгирга Балх вилояти; Умаршайхга Форс вилояти; Мироншоҳга Озарбайжон, Ироқ ва Арманистон; Шоҳрухга Хуросон, Журжон, Мозандарон ва Сейистон берилган. Гарчи улуслар марказий ҳукуматга итоат эцаларда, аммо улар маълум даражада мустақил эдилар. Уларда алоҳида девонхона, қўшин бўлиб марказий ҳукуматга тобелик хирожининг бир қисмини Самарқандга юбориш ва олий ҳукмдор ҳарбий юришларида ўз қўшини билан қатнашиш ёки талаб этилган сонда аскар юборишдан иборат эди.

Суюрғолга эга бўлган вилоят ҳокимлари – шаҳзодалар ўз улусларида иложи борича мустақил ҳукмронлик қилишга интилган. Марказий ҳокимият эса, вазият жиддийлашгандагина уларнинг ички ишларига аралашган. Шубҳасиз суюрғол асосида шаклланган мулкчилик бошқарув тартибининг кучайиши вилоятлар мавқеининг ошишига олиб келган ва ички низоларни келтириб чикарган. Т.даврида ўрта аср йирик мулкдорлари давлат таянчи бўлиб, маъмурий жиҳатдан унинг такомиллашувига суюрғолнинг кенг тарқалиши жиддий тўсқинлик қилган.

Элюртни бошқаришда ҳарбий кучнинг аҳамияти катта бўлгани туфайли унинг такомилига алохида эътибор берилган. Амир Темур амир ва амир улумаро – бош амир каби юқори даражали ҳарбий унвонлар жорий этган, қўшин бошлиқларини танлаш ва уларни тарбиялаш, лашкарий қисмлар ва уларнинг жойлашиш тартиби, навкар ва сарбозларнинг қуролланиши ҳамда уларнинг интизоми масалаларига ниҳоятда аҳамият берган (қаранг Темурийлар ҳарбий санъати).

Давлатни бошқаришда қурултой ва кенгашлар ўтказиш алоҳида ўрин тутган. Шарафуддин Али Яздийнинг ёзишича, Амир Темур томонидан Қарши, Самарқанд, Қорабоғ ва бошқа жойларда ўтказилган қурултой ва кенгашларда шаҳзодалар, давлат маъмурлари, ҳарбий бошлиқлар, уламолар ва мулкдор зодагонларнинг вакиллари қатнашган. Уларда мамлакатнинг иқгисодий ва сиёсий ахволига оид масалалар муҳокама этилиб, қарорлар қабул этилган ва тадбирлар белгиланган. Мас., 1403-йилда Кавказнинг Байлақон шаҳрида чакирилган кенгашга олиму фузалолар таклиф этилган. Улардан мамлакатни бошқаришда, хусусан, унинг ободонлиги йўлида амалга ошириладиган хайрли ишлар – жамоат бинолари ва иншоотлар қурилишларида ўз маслаҳатлари билан кўмак беришлари сўралган.

Т.даврида ўтказилган қурултой, кенгаш, шоҳона қабуллар ва дабдабали сарой маросимларига ўрта асрлар давлатчилигининг ўзига хос анъаналари мужассам этилган. Тантанали издаҳом тартибию қоидаларидан тортиб, аъёнларнинг тўёна либосу ўринларигача эътибор берилган. Масалан, паcмий маросимларда амир улумаро, беклар бегилар, амирлар, нўёнлар, сардорлар, улус, тумонот ва қўшунот амирлари, шунингдек, мингбошилар, юзбошилар мансаб ва мартабаларига қараб ҳукмдорнинг сўл томонидан; саййидлар, қозилар, уламо, фузало машойих, улуғ ва олий табақадаги кишилар ўнг тарафидан ўрин олганлар. Девонбеги ва вазирлар – тахт рўпарасидан, калонтарлар (шаҳар ҳокимлари), кадхудолар (қишлоқ оқсоқоллари) вазирларнинг орқасидан жой олган. Баҳодурлар, қиличбоз йигитлар – тахт орқасида, унинг ўнг тарафидан, қоровуллар эса, тахт орқасининг чап тарафидан ўрин олишган.

Амир Темур ҳаётлик давридаёқ давлатни бошқариш услубига бағишланган махсус асар яратилиб, у „Темур тузуклари“ номи билан шуҳрат топган. Унда давлатни бошқаришда кимларга таяниш, тожу тахт эгаларининг тутуми (йўналиши) ва вазифалари, вазир ва қўшин бошликдарини сайлаш, сипохларнинг маоши, мамлакатни идора этиш тартиби, давлат арбоблари ва қўшин бошлиқларининг бурчи ва вазифалари, амирлар, вазирлар ва бошқа мансабдорларнинг тожу тахт олдида кўрсатган алоҳида хизматларини тақдирлаш тартиби ва бошқа баён этилади. Шундай қилиб, Т.да давлат тузилиши, қонунқоидаларни тартибга солиш билан бир каторда, олий даргоҳ ҳаёти билан боғлиқ анъаналар ҳам қарор топган.

Мамлакат ободонлиги.

Амир Темур ва Т. мамлакат мустақиллиги, элюрт осойишталиги ва уни обод этишга катта аҳамият бердилар. Бу даврда Чингизхон ҳужуми ва мўғулларнинг бетўхтов босқинлари оқибатида вайронага айланган Самарқанд, Бухоро, Термиз, Марв, Банокат (Шоҳрухия) каби қад. шаҳарлар, кдлъа ва истеҳкомлар қайта тикланди, яъни шаҳарлар ва қишлоқлар қад кўтарди. Марказий шаҳарлар ва уларнинг теварак атрофида куркам маъмурий, маърифий ва жамоат бинолари, сув иншоотлари қурилиб, боғу бўстонлар барпо этилди (қаранг Амир Темур боғлари). Дарё ва сойлардан йирик суғориш тармоқлари қазиб чиқарилиб, минглаб гектар қўриқ ва бўз ерлар ўзлаштирилди, суғорма деҳқончилик майдони кенгайтирилди. Солиқ тизимининг тартибга солиниши билан мамлакат иктисодиётининг асоси бўлган деҳқончилик, ҳунармандчилик ҳамда ички ва ташқи савдо ривожланди.

Соҳибқирон Кеш шаҳрига алоҳида эътибор бериб, уни Туркистон диёрининг маънавий марказига айлантиришга ҳаракат қидди. Бу шаҳар „Қуббат улилм валадаб“ („Илм ва адабнинг гумбази“) деб юритилди. Самарқанд салтанат пойтахтига айлантирилгач, унда Исфаҳон, Шероз, Халаб, Хоразм, Бухоро, Насаф ва Кешнинг меъмору бинокорлари қўли билан саройлар (Бўстонсарой, Кўксарой), масжидлар, мақбара ва хонақоҳлар қурилди. 1403—04 йилларда Самарқандда бўлган Испания элчиси Руи Гонсалес де Клавихо Амир Темурнинг олиб бораётган бинокорлик ишларидан ҳайратда қолган.

ХИВ асрнинг охири – ХВ асрларда Самарқандда куркам ва муҳташам бинолардан ташқари, турлитуман ҳунармандлар маҳаллалари юзага келди. Клавихонинг ёзишича, ҳунарли бирорта кишининг Мовароуннаҳрни тарк этишига йўл қўйилмаган. Аксинча, Амир Темурнинг амри билан Дамашқнинг энг моҳир тўқувчилари, Халабиланинг машҳур пахта йигирувчи ва Анқаранинг мовут тўқувчилари, Туркия ва Гуржистоннинг заргарлари, хуллас, касбҳунар соҳасида қайси шаҳарда ном чиқарган ҳунарманд бўлса, СамарқаНдга кўчирилиб келинган. Шаҳарда турли мазҳаб ва динлардаги кишилар яшаган.

Амир Темурнинг ободончилик фаолияти анъанага айланиб, унинг ворислари томонидан давом эттирилган. Темурий шаҳзодалар, нуфузли амиру вазирлар, вилоят ва улус ҳокимлари, ҳатто айрим маликалар ўз шахсий маблағларининг каттагина қисмини масжиду мадрасалар, хонақоҳу шифохоналар, ҳаммому бозорраста (чорсу)лар, работу карвонсароилар, сув иншоотларию боғроғлар барпо этишга сарф қилганлар. Масжид ва мадрасалар, шифохона ва хонақохларнинг сарфу харажати учун экин майдонлари, тегирмон, обжувоз, мойжувоз ва дўконлар вақф этилиб, мударрису талабаларга даҳъяк (маош) белгиланган.

Ҳирот, Машҳад, Балх ва Марв ш.лари ва қасабаларининг обод этилишида Шоҳрух Мирзо ҳамда Улуғбекнинг онаси Гавҳаршод бегимшшт ҳиссалари катта бўлган. Масалан, 1410-йил Ҳиротда 2 Мадраса, хонақоҳ ва ҳашаматли сарой бино қилинган. Ҳиротнинг Сарипули Инжил мавзеида 1432-йилда қад кўтарган Мадраса, Машҳаднинг Жоме масжиди Гавҳаршод бегимнинг номи билан боғлиқ. Ушбу мадрасалар қурилишига Қавомуддин меъмор Шерозий бошчилик қилган. Шайх Шаҳобуддин ибн Шайх Рукнуддин мадрасага бош мударрис қилиб тайинланган.

ХВ асрда Мовароуннаҳрда, хусусан, Самарқанд, Бухоро, Хўжанд, Тошкент ва бошқа шаҳарларда бинокорлик ишларига, айниқса, Мирзо Улуғбек катта аҳамият берган. Унинг даврида Мадраса, масжид, хонақоҳ, ҳаммом, сардоба ва карвонсароилар қад кўтарган. Қабристон ва зиёратгохлар обод этилган. Бу даврда шаҳар ободончилиги, хусусан, меъморлиги ривож топган. Самарқанд Регистони қайта режалаштирилиб, унда Мадраса, 210 гумбазли Кўкалдош жоме масжиди, карвонсарой, Муқатта масжиди, Мирзоий ҳаммоми қад кўтарган.

Бу улкан ва ноёб қурилишлар орасида ХВ асрнинг 20 йилларида Самарқандда бино қилинган Улуғбек расадхонаси алоҳида ўрин тутади.

ХВ асрда Хуросон шағарлари, айниқса, унинг пойтахти Ҳиротнинг обод этилиши султон [[Ҳусайн Бойқаро ва унинг вазири Алишер Навоий номлари билан боғлиқ. Хуросонда, хусусан, Ҳирот ва унинг теварак атрофида Навоий ва унинг сафдошлари ташаббуси билан 300 дан ортиқ жамоат бинолари (масжид, Мадраса, мақбара, хонақоҳ, ҳаммом, шифохона, сарой, кўшк, истироҳат боғлари, работлар) ҳамда суғориш иншоотлари (ҳовуз, кўприк, банд – сув омборлари) барпо этилган. Қурилишларнинг аксарияти Навоийнинг бевосита ҳомийлиги билан ёки унинг маблағига амалга оширилган. Хондамирнинг ёзишича, Навоий 52 работ, 19 ҳовуз, 16 кўприк, 9 ҳаммом ва бир нечта Мадраса, масжид, шифохона ва хонақоҳлар қурдирган.

Мовароуннаҳр ва Хуросоннинг Т. даври бинокорлигида шифохоналар, ҳаммомлар ва истироҳат боғлари алоҳида ўрин тутади. Бундай иншооту истироҳат масканлари Ўрта Осиё ва Яқин Шарқса ВИИИ—ИХ асрлардаёқ қад кўтариб, ХВ асрда эса Самарқанд, Бухоро, Гурганж, Тошкент, Марв, Ҳирот, Ғазна, Рай, Ҳамадон ва Исфаҳон каби Шарқнинг нуфузли шаҳарларида барпо этилган. Мана шундай шифохоналардан бири темурий маликалардан Мулкат оғо томонидан қурилган Дор ушшифога мавлоно Дарвишали бош ҳаким этиб тайинланган. Барча муолажа ишлари унга топширилган. Шифохоналарда махсус дорихоналар бўлиб, дорипазлар беморлар учун доридармонлар тайёрлаб берганлар. Бу даврда Ҳирот Дор ушшифоси, айниқса каҳҳоллари (окулист) ғоят шуҳрат топган. Навоийнинг инояти билан етишиб чиққан Ғиёсуддин Муҳаммад, Низомуддин Абдулҳай, Дарвишали, Муҳаммад Юсуф, Абдулҳай Туний, Муҳаммад Муъин каби машҳур табиблар узоқ вақт фаолият кўрсатганлар. Умуман, Навоийнинг ҳомийлигида 12 минг толиби илм, олим, табиб, шоир, музаҳҳиб, мусаввир, заргар, дурадгор ва бинокорлар камол топган.

Салтанатда ҳукм сурган нисбатан барқарорлик, йирик шаҳар ва вилоятларда амалга оширилган ободончилик, суғорма деҳқончиликнинг кенгайиши билан мамлакатнинг иқтисодий ҳаётида муҳим ўрин тутган ҳунармандчилик ва товарпул муносабатлари ривож топган. Илк ўрта асрларда шаклланган 3 қисм (арк, шаҳристон ва рабод)ли воҳа шаҳарлари кенгайиб, кўп дарвозали ягона мудофаа девори билан ўралган янги қиёфадаги йирик ва гавжум шаҳарлар қад кўтарган. Бу даврда Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Кеш(Шаҳрисабз), Шоҳрухия, Термиз, Насаф ва Ахсикат каби шаҳарлар ўзининг топографик қиёфаси, аҳолисининг касбикори, ички ва халқаро ташқи тижорати билан ўрта асрлар Шарқининг намунали ҳунармандчилик ва гавжум савдо марказларига айланган. Ҳунармандчиликнинг турли тармоклари ривож топиб, шаҳарларнинг тарихий топографияси тубдан ўзгарган. Уларда ҳунармандчилик маҳаллаларининг сони ортиб, гузар, кўчакўй, бозор расталари, тоқу равок, ли, гумбазли тимлар —чорсулар қад кўтарган. Кўпгина йирик шаҳарларда „заргарон“ („заргарлик“), „мисгарон“, „сузангарон“(„игнасозлик“), „совуцозон“, „сангтарошон“ („тоштаровчи“), „шишапазон“, „чармгарон“(„кўнчилик“) каби махсус ҳунармандчилик маҳаллалари ташкил топган. Ҳунармандчилик соҳасида тўқимачилик, кулолчилик, чилангарлик ва бинокорлик етакчи ўрин тутган. Самарқандда, айниқса, қоғоз ишлаб чиқариш. алоҳида аҳамият касб этган. Шаҳар яқинида Обираҳмат анҳори соҳилида қоғоз ишлаб чиқариладиган махсус обжувозлар ва корхоналар жойлашган (қаранг Ноширлик).

Ташқи савдо ва пул муносабатлари

Хитойдан Ўрта денгиз бўйлари томон йўналган қад. карвон йўли кесиб ўтган юят улкан ҳудудда ягона салтанатнинг барпо этилиши билан бу халқаро мулоқот йўлида Т. шубҳасиз сарбонлик қилиш имконига эга бўлишган. Улар савдо карвонлари қатнови хавфсизлигини таъминлашга, Шарқ ва Ғарб мамлакатлариаро савдо ва элчилик алоқаларини ҳар томонлама кенгайтиришга жиддий эътибор беришган. Т.даврида Хитой, Ҳиндистон, Тибет, Олтин Ўрдага тобе Русия, Волга бўйи, шунингдек, жан. Сибир билан мунтазам савдосотиқ қилинган. Хитойдан, асосан, шойи, чинни, гавҳар ва мушк; Ҳиндистондан ип мато, нил(бўёқ), мускат ёнғоғи, қалампирмунчоқ, долчин ва анбар; Русия ва Сибирдан қимматбаҳо мўйна, тери ва мум олиб келинарди; Европадан газмоллар, мовут ва кўпгина бошқа товарлар келтирилган.

Самарқанддан чет мамлакатларга: бўз, духоба, шойи газлама, қоғоз, қуруқ мева, гуруч, пахта ва калава (йигирилган ип) ва бошқа чиқарилган.

Ташқи савдони кенгайтиришда Т.нинг турли мамлакатлар билан олиб борган элчилик алоқалари муҳим аҳамиятга эга бўлган. ХВ асрнинг 20— 40й.ларида Шоҳрух ва Улуғбек идора этган давлатлар билан Хитой, Тибет ва Ҳиндистон ўртасида мунтазам элчилар алмашиб турилган. 1418-йилда Ардашер бошлиқ Шохрух элчилари катта карвон билан Хитойда бўлган. 1419-йилда эса, бунга жавобан Ли Ди ва Жонг Ку Хитойдан Самарқанд ва Ҳиротга элчи бўлиб келганлар. 1420-йил Шоҳрух ва Улуғбек 530 нафарли элчилик карвонини Хитойга жўнатишган. Шоҳрух элчиларига Шодихожа билан амир Кўкча, Улуғбек элчиларига эса Султоншоҳ билан Муҳаммад бахши бошчилик қилган.

Бу даврда Т. Тибет ва Ҳиндистон билан ҳам элчилик муносабатларини ўрнатишган. 1421-йил Тибетдан Бухоро ва Самарқандга элчилар келган. 1441—42 йларда Шоҳрух Ҳиндистонга Бижаянагар саройига тарихчи Абдураззоқ Самарқандий бошлиқ элчиларни юборади. У Кермон, Ҳурмуз ва Форс қўлтиғи орқали Ҳиндистонга қилган саёҳатини ёзиб қолдирган.

ХИВ асрнинг охири ва ХВ асрнинг 1ярмида Т. давридаги иқтисодий тараққиётга (ҳунармандчилик, ички ва ташқи савдо) мамлакатда ўтказилган пул ислоҳотлари туртки бўлган. Дастлаб, Амир Темур, сўнгра айрим Т. мамлакатда ягона пул бирлигини жорий этишган. Амир Темур вазни 6 г ли „танга“ ва 1,5 г ли „мири“ деб юритиладиган 2 хилдаги кумуш тангаларни зарб этган. Бу кумуш тангалар Суюрғатмишхон ва Султон Маҳмудхон номлари билан Мовароуннаҳр, Хуросон, Эрон, Озарбайжон ва Ироқнинг 40 дан ортиқ йирик шаҳарларида чиқарилган. Шоҳрух Астробод, Бухоро, Дом/он, Исфаҳон, Кушония, Кермон, Қум, Нишопур, Марв, Самарқанд, Сабзавор, Султония, Табриз, Хоразм, Ҳирот, Шероз ва бошқа шаҳарларда ўз номи билан кумуш тангалар зарб этиб, пулнинг ички савдодаги муомаласини тартибга солган. Бу борада 1428-йилда Улуғбек ўтказган фулусий (мис) пуллар ислоҳоти айниқса катта аҳамият касб этган.

Меҳнаткаш аҳолини ички чакана савдога кенгроқ жалб этиш мақсадида Улуғбек маҳаллий ҳокимиятнинг енгил вазндаги барча чақа пулларини ман этган. Бир вақтнинг ўзида у Бухоро, Самарқанд, Қарши, Термиз, Тошкент, Шоҳрухия ва Андижонда зарбхоналар барпо қилиб, бир хил вазндаги салмокдор фулуслар зарб эттириб, муомалага чиқарган. Халқўртасида Улуғбекнинг чақалари „фулуси адлия“, яъни „адолатли чақа“ номи билан шуҳрат топган. Шу билан бирга Улуғбек ташқи савдодан келадиган даромадни ошириш мақсадида „там/а“ – савдо божини бир мунча кўпайтирган.

Т.да ички ва ташқи савдонинг кенгайиши, касбҳунар тармокларининг ривож топиб, ҳунармандчилик маҳсулотлари ҳажмининг ортиб боришига туртки бўлган.

Деҳқончилик ва суғориш ишлари

Мамлакатнинг иқтисодий ҳаётида деҳқончилик асосий ўрин тутган. Шу боис Т. деҳқончиликнинг бош омили бўлган суғориш ишларига катта аҳамият беришган. ХИВ асрнинг охири – ХВ асрнинг 1ярмида Мовароуннаҳр ва Хуросонда йирик суғориш тармоқлари қазилиб, коризлар, сув омборлари – бандлар ва ҳовузлар барпо этилиб, сув танқис вилоят ва воҳалар, шаҳар, қишлокларнинг сув таъминоти яхшиланган. Қўриқ ва бўз ерлар ўзлаштирилиб, обикор ерларнинг майдони кенгайтирилган. Янгиянги қишлоқлар, чорбоғлар ва сайилгоҳ бўстонлар барпо этилади. Амир Темур Самарқанд воҳаси, пойтахт ва унинг теварак атрофини обод этилиши га алоҳида эътибор берган. Обираҳмат, Маздаҳин, Бозор, Коранд ва Наҳри жадид каби суғориш тармоклари орқали обод этилган қишлоқларнинг сони 72 тага етган. Янги қишлоқларнинг бир қисми Шарқнинг машҳур шаҳарлари: Дамашқ, Қоҳира, Бағдод, Султония ва Шероз номлари билан улуғланган.

Соҳибқирон Хуросон, Эрон, Кавказ ва бошқа вилоятларда ҳам бир қанча йирик суғориш ишларини амалга оширган. Унинг фармони билан Мурғоб дарёсидан 20 дан ортиқ суғориш тармоқлари қазилиб, Марв воҳаси қайта обод этилган. 1401-йил Кавказнинг Байлақон мавзеида Араке дарёсидан чиқарилган Барлос канали замонасининг йирик ирригация иншоотларидан бири бўлган. Каналнинг уз. 10 фарсах (60–70 км) бўлиб, кемалар қатнай олган.

Шоғрух ва Улуғбек ҳукмронлиги даврида суғориш ишлари янада кенгайган. Даштларга сув чиқарилиб, бўз ерлар ўзлаштирилган. Хусусий соҳибкорлар эса, ҳатто бирикки йил давомида солиқ ва тўловлардан озод этилган. Бу даврда Т. Самарқанд, Қашқадарё, Марв воҳалари, Туе водийси ва Хиротда йирик суғориш иншоотлари барпо этилиб, деҳқончилик майдонларининг сув таъминотини тубдан яхшилашган. Мас., Ангор канали қайта тикланиб, Зарафшон дарёси сувининг бир қисми Кашқадарё воҳасига ташланган. Мўғуллар томонидан вайрон этилган Мурғоб дарёсининг бош тўғони – Султонбанд тикланиб, Марв ш. ва водийси сув билан тўла таъминланган. Мирзо Улуғбек томонидан Бухоронинг Сомонжуқ даштига сув чикарилиб, янги ерлар ўзлаштирилган. Навоийнинг ташаббуси билан Туе вилоятида Туруқбанд сув омбори қурилиб, ундан 10 фарсах масофада канал орқали Машҳадга сув келтирилган. Бу даврда қишлоқ хўжалигида ғаллакорлик, сабзавотчилик, полизчилик, боғдорчиликка аҳамият берилган. Чорвачиликда – йилқичилик, қоракўлчилик, туячилик муҳим ўрин тутган.

Т.даврида мулкчилик муносабатлари янада такомиллашган. Мулкнинг, асосан, 4 шакли: „мулки девон“ (давлат ерлари), „мулк“ (хусусий ерлар), „мулки вақф“ (мадраса ва масжидлар тасарруфидаги ерлар) ва „жамоа ерлари“ бўлган. Т. ерларининг катга қисми давлат мулки ҳисобланган, уларни „суюрғол“ ёки „тархон“ тарзида инъом қилиш кенг тарқалган. Абдураззоқ Самарқандийнинг ёзишича, Шоҳрух даврида Хоразм – Шоҳмалик; Фарғона – Мирзо Аҳмад; Тус, Машҳад, Обивард, Нисони қамраган Хуросон – Бойсунғур; Кобул, Ғазна ва Қандаҳрр вилоятлари Мирзо Қайду баҳодирнинг суюрғоли эди. Суюрғол ёрлиғига эга бўлган вилоят ҳукмдорлари марказий ҳокимиятга номигагина карам бўлиб, одатда, улар деярли мустақил бўлишган.

Тархонлик ёрлиғини олган мулкдорлар барча солиқ, тўлов ва мажбуриятлардан озод этилган. Тархонлик амирлар, беклар, сарой амалдорлари, саййидлар ва бошқа юқори табақа вакилларига берилган. Шу боисдан давлат солиғидан тушадиган даромаднинг талайгина қисми тархонлар қўлида тўпланган. Мамлакатнинг сиёсий ҳаётида улар ғоят катта кучга айланган.

ХВ асрда ер майдонлари, сув манбалари, дўкон, корхона, тегирмон, обжувоз, бозор расталари, карвонсаройлар ва бошқа Мадраса, масжид, хонақоҳ, шифохоналарга бириктирилиб, улар „мулки вақф“ деб юритилган. Улардан тушган даромад хайрия ишларига (масжид, Мадраса, шифохона харажатлари; жиҳози; мутавалли, мударрис, табиб ва талабалар учун) сарф этилган. Давлат ёки вақф, тархон ёки суюрғол ерларда коранда бўлиб меҳнат қилувчи зироатчилар „музараъ“ деб аталган. Уларнинг ҳиссаси ер эгасининг уруғлик, омоч, ҳўкиз, от ва арава кабилар билан таъмин этишига қараб, 1/3, 1/4 ёки 1/5 ҳажмда белгиланган. Суғорма деҳқончилик ерлардан „мол“ солиғи олинган. Дарё, булоқ ва кориз сувлари билан суғориладиган обикор ерлардан „мол“ солиғи ҳосилнинг 1/3 (33%) миқдорида ундирилган. Лалми ерлардан ҳосилнинг 1/6 дан то 1/8 миқдорида солиқ солинган. Мулк ерларининг бир қисми „ушр“ миқдорида солиқ тўлаган. Бундай ерлар илмфан, маърифат ва маънавий ҳаётнинг намояндалари (саййид, хожа, уламо, шайхлар) тасарруфида бўлган. Масалан, ХВ асрнинг йирик мулкдори Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор 1300 ушрий мулкидан ҳар йили Самарқанд ҳокими Султон Аҳмад хазинасига ғалланинг ўзидан 80 минг ботмон (1 ботмон – 20 кг) миқдорида ушр тўлаган.

Юқорида қайд этилган соликлардан ташқари фуқародан солиқ йиғувчи (мухассилона), ҳосилни белгиловчи (соҳиб жамона), киримни бошқарувчилар (зобитона, „доруғона“), сув тақсимловчи („миробона“) каби тўловлар ундириб олинган. Шунингдек, аҳоли фавқулодда харажатлар учун „аворизот“ ва „тавожжуҳоти хорижий“ каби одатдан ташқари солиқларни ҳам тўлаган.

Маданий ҳаёт

ХВ аср ва ХВИ аср бошларида Самарқанд, Ҳирот, Бухоро ва Ғиждувон каби бош шаҳарларда Амир Темур анъаналари давом эттирилиб, олиму муҳандис, шоиру бастакор, меъмору бинокор ва наққошу мусаввирларнинг гуруҳи тўпланган эди. Мовароуннаҳрда, хусусан, Самарқандда илмфан ва санъатнинг тараққиётида Улуғбек ва унинг атрофида йиғилган олимларнинг ўрни ва ҳиссаси ниҳоятда буюкдир. Мовароуннаҳр ва Хуросоннинг бой ва серқирра маданиятига, ислом дунёсининг маънавий анъаналарига суянган ҳамда ўз даврининг маданий тажрибаларидан тўла фойдалана билган Улуғбек мамлакатнинг равнақи, айниқса, унинг маънавий камолотида илмфаннинг ва санъатнинг нақадар муҳимлигини яхши тушунарди. У мамлакатнинг сиёсий ва иқтисодий ҳаётини бошқариш билан бир қаторда илмий ишлар билан шуғулланди. Илмий мунозаралар ўтказди. Улуғбек Мовароуннаҳр шаҳарларини, хусусан, Самарқанд ва Бухорони илму маърифат даргоҳига айлантиришга интилди. Унинг фармони билан Бухорода (1417), Самарқандда (1417—20) ва Ғиждувонда (1433) мадрасалар барпо қилинди. Ҳатто, Бухоро мадрасасининг дарвозасига: „Билим олиш ҳар бир мусулмон аёлу эркакнинг бурчидир“, деган калима ёзиб қўиилган. Бу мадрасалар замонасининг дорилфунуни ҳисобланиб, уларда Қуръон, ҳадис, тафсир, фиқҳ (дин ва шариат қонунқоидалари), риёзиёт (математика), ҳандаса (геом.), жўғрофия (география), илму аруз (поэтика), араб тили ва унинг морфологияси каби дунёвий илмлар ҳам ўқитилди. Самарқанд мадрасасида Шамсуддин Ҳавофий, Қозизода Румий, Ғиёсуддин Жамшид, Улуғбек, Алоуддин Али Қушчилар турли фанлардан даре беришган. Бу даврда Самарқандда Улуғбек мадрасасидан ташқари Хоним, Фирузшоҳ, Шоҳмалик, Хожабек, Мирабдували ва Қутбиддин Садр номли мадрасалар ҳам қад кўтарган.

ХВ асрда Мовароуннаҳр ва Хуросонда тарих фани ҳам ривож топди. Ҳофизи Абру, Абдураззоқ Самарқандий, Мирхонд, Хондамир, Исфизорий, Давлацҳоҳ Самарқандип ва бошқа кўпгина тарихчилар Самарқанд ёки Ҳиротда яшаб ижод қилдилар. „Зубдат аттаворих“ муаллифи Ҳофизи Абру, „Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн“ номли асарни ёзган Абдураззоқ Самарқандий ўз асарларини Амир Темур ва Т. ҳукмронлик қилган даврга багишладилар. Мирхонд „Равзат уссафо“ ва Хондамир „Ҳабиб уссияр“ ўз асарида Султон Ҳусайн ҳукмронлик қилган давр воқеаларини баён қилди. Муиниддин Исфизорий эса Ҳирот тарихини езди.

Т.даврида адабиёт бадиий услуб жиҳатидан такомиллашди, янги поғонага кўтарилди. Наср ва назмда кўплаб нодир асарлар яратилди. Бу даврда замонасининг етук шоиру адиблари: Қутб, Сайфи Саройи, Хайдар Хоразмий, Дурбек, Амирий, Яқиний, Атоий, Саккокий, Лутфип ва бошқа яшаб ижод қиладилар. Дурбекнинг „Юсуф ва Зулайҳо“ достони, Атоий девони, Лутфийнинг „Зафарнома“ ва „Гул ва Наврўз“ достонлари шу давр бадиий адабиётининг дурдоналаридандир. Бу даврда ўзбек шоирлари ичида Лутфий алоҳида ўрин тутди. Навоийга қадар ўзбек шеъриятида Лутфий даражасига етадиган шоир ўтмаган. У ўзбек тилида асарлар, форс тилида қасидалар езди.

Бу давр бадиий адабиёти тараққиётида Абдурақмон Жомий ҳамда Алишер Навоийнинг хизмати ғоят буюкдир.

ХВ асрда илмфан ва адабиёт билан бир қаторда китобат санъати, яъни қўлёзма асарларни кўчириб ёзиш ва у билан боғлиқ бўлган хаттотлик, мусаввирлик, лаввоҳлик (лавҳа чизиш) ва саҳҳофлик (муқовасозлик) санъати ҳам ниҳоятда тараққий этади. Босмахона ва китоб нашр этиш ҳали вужудга келмаган замонда китоб яратиш ва унинг нусхаларини кўпайтириш оғир меҳнат ва кўп вақт сарф этиладиган мушкул иш бўлган. Айниқса, нафис китоб яратиш ўта мураккаб ва жуда машаққатли бир жараён бўлиб, у қоғозрез (қоғоз тайёрловчи), хаттот, мусаввир, лаввоҳ каби бир неча хил мутахассисларнинг меҳнати ва малакаси билан боғлиқ эди. ХВ—ХВИ асрларда бир қанча истеъдодли хаттот, мусаввир, лаввоҳлар етишади. Абдураҳмон Хоразмий, Султонали Машҳадий, Султонали Хандон, Мирали Қилқалам, Халвоий, Рафиқий шулар жумласидандир.

ХВ аср ва ХВИ аср бошларида Т.да тасвирий санъат ҳам тараққий топади. Камолиддин Беҳзод, Мирак Нақк, ош, Қосимали, Маҳмуд Музаҳҳиб, Хожа Муҳаммад Наққош ва Шоҳ Музаффар каби мўйқалам соҳиблари етишади. Беҳзод асос солган Ҳирот мусаввирлик мактаби улкан ютуқларга эришади. Бу давр тасвирий санъат обидалари ўзининг мавзуи ва воқелилигига қараб портрет, ҳаётий лавҳалар, табиат манзаралари, бино ва бадиий асарларга ишланган тасвирлардан иборат бўлган. Бизгача Жомий, Навоий, Абдулла Хотифий, Беҳзод, [[Ҳусайн Бойқаро, Бобур ва Шайбонийхон портретлари сақланиб қолган.

ХИВ—ХВ асрларда мусиқа санъати тараққиётида хдм янги босқич бўлди. Бу даврда янги куй ва қўшиқлар, чолғу асбоблари ва мусиқа назариясига доир асарлар яратилди. Маҳоратли созандалар, бастакорлар ва ҳофизлар етишади. Абдуқодир Найи, Қулмуҳаммад Шайхий, Ҳусайн Удий, Шоҳқули Ғижжакий, Қосим Раббоний, Дарвеш Аҳмад Қонуний, Хожа Юсуф Андижоний, Ус тод Шодий, Нажмиддин Кавкабий шулар жумласидандир. Омилкор мусиқачилар билан бир қаторда Улуғбек, Навоий, Жомий ва Биноий каби мутафаккир ва шоирлар ҳам мусиқа соҳасида ижод қилдилар. Масалан, Улуғбек „булужий“, „шодиёна“, „ахлоқий“, „табризий“, „усули равон“ ва „усули отлиғ“; Навоий „исфаҳоний“ куйларини ижод қилади. Жомий ва Биноий мусиқа назариясига доир асарлар яратдилар. Шубҳасиз, мусиқа санъати ҳам 14— ХВ асрларда санъатнинг бошқа турлари ва шеърият билан узвий алоқада янги тараққиёт поғонасига кўтарилади. Моҳир санъаткормашшоклар, бастакор ва ҳофизлар етишади, нодир ва бебаҳо санъат асарлари вужудга келади.

Шундай қилиб, Амир Темур асос солган давлат Қад. Шарқда 3 йўналишда (ўтроқ деҳқончилик, дашт чорвачилиги ва шаҳарсозлик) шаклланган сивилизациялар қоришган ТуронТуркистон ҳудудларида ривож топиб қиёмига етган давлатчиликнинг нодир намунаси эди.

Бироқ ХВ аср охирида Т. ўртасида авж олиб кетган ихтилофлар, айрим вилоят ҳокимларининг узлуксиз ўзаро курашлари шаҳарларда ҳунармандчилик ва савдосотиққа зарар етказиб, воҳаларда деҳқончилик хўжаликларини хонавайрон қилган. Бундай оғир аҳволда давлатнинг иқтисодий ва маъмурий ҳаётида муҳим мавқега эга бўлган юқори табақа вакилларининг бир кисми Т. га нисбатан сотқинлик йўлини тутди. Бу аснода Фарғона ҳокими Бобур салтанатини шайбонийлардан ҳимоя қилиш ва унинг барқарорлигини сақлаб қолиш йўлида астойдил курашган. Бироқ бундай шароитда Бобур ҳам уз Ватанини тарк этиб, ўзга юртларга юзланишга мажбур бўдди. У аввал Афғонистонни, сўнгра Шимолий Ҳиндистонни бўйсундириб, Бобурийлар салтанатига асос солди. Бу давлат Т. давлатчилиги удумларини давом эттириб, 3 асрдан ортиқроқ ҳукм сурди. Бу давр мобайнида Ҳиндистон юксалган ва равнақ топган (қаранг Бобурийлар давлати).

Адабиётлар

Ад.:Абдураззоқ Самарқандий, Матлаи саъдайн ва мажмаи бахрайн, Т., 1969; Ибн Арабшоҳ, Ажоиб улмакдур фи ахбори Темур, Т., 1992; М ирза Мухаммад Хайдар, Тарихи Рашиди. Т., 1996; Низомиддин Шомий, Зафарнома, Т., 1996; Шарафуддин Али Яздий, Зафарнома, Т., 1996; Аҳмедов Б., Улуғбек, Т., 1989; Файзиев Т., Мирзо Улуғбек авлодлари, Т., 1994; Файзиев Т., Темурийлар шажараси, Т., 1995; Муҳаммаджонов А., Темур ва темурийлар салтанати, Т., 1996;3ахидов П., Архитектурниэ тайни обсерватории Улугбека, Т., 2003.

Яна қаранг

• Темурийлар давлати
• Амир Темур,
• Шоҳрух,
• Улуғбек,
• Ҳусайн Бойқаро,
• Бобур Мирзо,