Тестостерон эркаклардаги асосий жинсий гормон ва анаболик стероиддир[1]. Одамларда тестостерон мояклар ва простата каби эркаклар репродуктив тўқималарининг ривожланишида асосий рол ўйнайди, шунингдек, мушак ва суяк массасининг кўпайиши ва тана тукларининг ўсиши каби иккиламчи жинсий хусусиятларни рағбатлантиради[2]. Бундан ташқари, ҳар икки жинсдаги тестостерон саломатлик ва фаровонликда, жумладан, кайфият, хулқ-атвор ва остеопорознинг олдини олишда иштирок этади[3]. Эркакларда тестостерон даражасининг етарли эмаслиги анормалликларга, шу жумладан заифлик ва суякларнинг емирилишига олиб келиши мумкин.

Тестостерон — уч ва ўн еттинчи позицияларда кетон ва гидроксил гуруҳини ўз ичига олган андростан синфидаги стероид. У холестериндан бир неча босқичда биосинтезланади ва жигарда фаол бўлмаган метаболитларга айланади[4]. У ўз таъсирини андроген рецепторлари билан боғланиш ва фаоллаштириш орқали амалга оширади. Одамларда ва бошқа кўпчилик умуртқали ҳайвонларда тестостерон асосан эркакларнинг мояклар ва камроқ даражада урғочиларнинг тухумдонлари томонидан чиқарилади. Ўртача, катта ёшли эркакларда тестостерон даражаси катта ёшли аёлларга қараганда етти-саккиз баравар юқори[5]. Эркакларда тестостерон метаболизми аниқроқ бўлгани сабабли, кундалик ишлаб чиқариш эркакларда тахминан 20 баравар кўп[6]. Аёллар ҳам гормонга нисбатан сезгирроқ[7]. 

Табиий гормон сифатидаги ролидан ташқари, тестостерон эркакларда гипогонадизм ва аёлларда кўкрак саратонини даволашда дори сифатида ишлатилади. Тестостерон даражаси эркаклар ёши билан пасайганлиги сабабли, тестостерон баъзан кекса эркакларда ушбу етишмовчиликни бартараф этиш учун ишлатилади. Бундан ташқари, жисмоний ва иш фаолиятини яхшилаш учун ноқонуний равишда ишлатилади, масалан, спортчиларда[8]. Бутунжаҳон антидопинг агентлиги уни „ҳар доим тақиқланган“ С1 анаболик агент моддаси сифатида рўйхатга олади[9]. 

Биологик таъсирлар

Умуман олганда, тестостерон каби андрогенлар оқсил синтезини ва шунинг учун андроген рецепторлари билан тўқималарнинг ўсишини рағбатлантиради[10]. Тестостеронни вирилизация қилувчи ва анаболик таъсирга эга деб таърифлаш мумкин (гарчи бу категорик тавсифлар ўзбошимчалик билан бўлса-да, чунки улар ўртасида жуда кўп ўзаро боғлиқлик мавжуд)[11].

• Анаболик таъсирлар мушак массаси ва кучининг ўсишини, суяк зичлиги ва кучини оширишни, чизиқли ўсишни ва суякларнинг камолотини рағбатлантиришни ўз ичига олади.

• Андроген таъсирлар орасида жинсий аъзоларнинг, хусусан жинсий олатни, ҳомилада скротумнинг шаклланиши ва туғилгандан кейин (одатда балоғат ёшида) овознинг чуқурлашиши, юздаги туклар (масалан, соқол) ва қўлтиқ ости (тук) ўсиши киради. Уларнинг кўпчилиги эркакларнинг иккинчи даражали жинсий хусусиятлари тоифасига киради.

Тестостерон таъсирини одатдаги пайдо бўлиш ёшига қараб ҳам таснифлаш мумкин. Эркакларда ҳам, аёлларда ҳам туғруқдан кейинги таъсирлар кўпинча айланма эркин тестостерон даражаси ва давомийлигига боғлиқ.

Тиббий фойдаланиш

Тестостерон эркак гипогонадизми, гендер дисфорияси ва кўкрак бези саратонининг айрим турларини даволаш учун дори сифатида ишлатилади[12]. Бу гормонларни алмаштириш терапияси (ҲРТ) ёки тестостеронни алмаштириш терапияси (ТРТ) деб номланади, бу сарум тестостерон даражасини нормал диапазонда сақлайди. Ёш ўтиши билан тестостерон ишлаб чиқаришнинг пасайиши андроген алмаштириш терапиясига қизиқиш уйғотди[13]. Қариш туфайли паст даражадаги тестостерондан фойдаланиш фойдали ёки зарарли эканлиги аниқ эмас[14]. 

Тестостерон Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг асосий соғлиқни сақлаш тизимида зарур бўлган энг муҳим дори-дармонлар рўйхатига киритилган[15]. У умумий дори сифатида мавжуд. У терига суртиладиган крем ​​ёки трансдермал патч сифатида, мушак ичига инексия йўли билан, ёноққа қўйиладиган таблетка сифатида ёки ютиш орқали қўлланиши мумкин[16].

Тестостерон дори кенг тарқалган ён таъсири акнени ўз ичига олади, шиш, ва эркакларда кўкрак кенгайтириш каби. Жиддий ён таъсирлар орасида жигар токсиклиги, юрак касалликлари ва хатти-ҳаракатлардаги ўзгаришлар бўлиши мумкин. Таъсир қилинган аёллар ва болаларда вирилизация ривожланиши мумкин. Простата саратони билан оғриган одамларга препаратни ишлатмаслик тавсия этилади. Ҳомиладорлик ёки эмизиш даврида ишлатилса, зарар етказиши мумкин. 

Америка Шифокорлар Коллежининг 2020-йилги кўрсатмалари жинсий дисфункцияга эга бўлган ёшга боғлиқ паст даражадаги тестостерон даражаси бўлган катта ёшли эркакларда тестостеронли даволашни муҳокама қилишни қўллаб-қувватлайди. Улар ҳар йили мумкин бўлган яхшиланишларни баҳолашни ва агар бўлмаса, тестостеронни тўхтатишни тавсия қиладилар; шифокорлар харажатлар туфайли ва ҳар икки усулнинг самарадорлиги ва зарари ўхшаш бўлгани учун трансдермал муолажалар эмас, балки мушак ичига муолажаларни кўриб чиқишлари керак. Жинсий дисфункцияни яхшилашдан ташқари бошқа сабабларга кўра тестостерон билан даволаш тавсия этилмаслиги мумкин[17][18].

Даражалари

Танадаги тестостероннинг умумий даражаси 19 ёшдан 39 ёшгача бўлган семиз бўлмаган Европа ва Америка эркакларида 264 дан 916 нг/дЛ (десилитр учун нанограмм) деб хабар қилинган[19], катталар эркакларидаги тестостероннинг ўртача даражаси эса қуйидагича қайд этилган: 630 нг/дЛ[20]. Одатда мос ёзувлар диапазони сифатида фойдаланилган бўлса-да[21], баъзи шифокорлар гипогонадизмни аниқлаш учун ушбу диапазондан фойдаланиш ҳақида баҳслашдилар[22][23]. Бир нечта профессионал тиббий гуруҳлар 350 нг/дл ни одатда минимал нормал даража деб ҳисоблашни тавсия қилдилар[24], бу аввалги топилмалар билан мос келади[25]. Эркакларда тестостерон даражаси ёшга қараб пасаяди. Аёлларда умумий тестостероннинг ўртача даражаси 32,6 нг/дЛ ни ташкил этгани хабар қилинган[26]. Гиперандрогенизми бўлган аёлларда умумий тестостероннинг ўртача даражаси 62,1 нг/дЛ ни ташкил қилгани хабар қилинган[27].

Қон тестлари учун мос ёзувлар диапазонлари, катталар эркак тестостерон даражасини марказда чап томонда оч кўк рангда кўрсатади

Ўлчов

Тестостероннинг биомавжуд конценрацияси одатда Вермеулен ҳисоби ёки аниқроғи жинсий гормонларни боғловчи глобулиннинг димерик шаклини кўриб чиқадиган ўзгартирилган Вермеулен усули[28] ёрдамида аниқланади[29]. 

Иккала усул ҳам биомавжуд тестостерон концентрациясини олиш учун кимёвий мувозанатдан фойдаланади: қон айланиш жараёнида тестостерон иккита асосий боғловчи шерикларга эга, албумин (заиф боғланган) ва жинсий гормонларни боғлайдиган глобулин (кучли боғланган). Ушбу усуллар илова қилинган расмда батафсил тавсифланган.

Тарихи

Нобел мукофоти совриндори, тестостеронни синтез қилган фармацевтика саноати гиганти Cибадан Леополд Рузиcка

Арнолд Адолф Бертолд (1803-1861) томонидан паррандаларда кастрация ва мояк трансплантацияси бўйича дастлабки ишда мояк ҳаракати айланма қон фракциялари билан боғлиқ эди — энди бу андроген гормонлар оиласи деб тушунилади[30]. Тестостерон таъсири бўйича тадқиқотлар 1889-йилда, Гарвард профессори Чарлз-Эдуард Браун-Секард (1817-1894) ўша пайтда Парижда ўз-ўзидан тери остига „ёшартирувчи эликсир“ ни инекция қилганида, 1889-йилда қисқа суръатда авж олди. Бу ит ва гвинея чўчқаси мояги экстракти эди. У Тҳе Ланcет газетасида унинг куч-қуввати ва фаровонлик ҳисси сезиларли даражада тиклангани, аммо таъсири вақтинчалик бўлгани ҳақида хабар берди[31] ва Браун-Сéқуарднинг бирикмага бўлган умидлари пучга чиқди. Ҳамкасбларининг масхараларига дучор бўлиб, у инсондаги андрогенларнинг механизмлари ва таъсири бўйича ўз ишидан воз кечди.

1927-йилда Чикаго университетининг физиологик кимё профессори Фред C. Коч сигир моякларининг катта манбасига — Чикагодаги чорва молларига осон киришни ўрнатди ва уларнинг изолатларини олиш учун зерикарли ишга чидашга тайёр талабаларни ёллади. Ўша йили Коч ва унинг шогирди Лемюэл МакГи 40 килограмм сигир моякларидан 20 мг модда олди, улар кастрация қилинган хўрозлар, чўчқалар ва каламушларга юборилганда, уларни қайта эркак ҳолига келтирди[32]. Амстердам университетидаги Эрнст Лақуэур гуруҳи 1934-йилда худди шунга ўхшаш тарзда сигир моякларидаги тестостеронни тозалаган, аммо гормонни ҳайвонлар тўқималаридан одамларда жиддий ўрганишга имкон берадиган миқдорда ажратиш Европанинг учта фармацевтика гигантига қадар амалга оширилмаган. Шеринг(Берлин, Германия), Органон (Осс, Нидерландия) ва Cиба (Базел, Швейсария) — 1930-йилларда тўлиқ кўламли стероид тадқиқот ва ишлаб чиқиш дастурларини бошлади.

Голландиядаги Органон гуруҳи биринчи бўлиб 1935-йил май ойида чоп этилган „Мояклардан кристалли эркак гормони (тестостерон) тўғрисида“ мақоласида аниқланган гормонни биринчи бўлиб ажратиб олди[33]. Улар тестостерон гормонини мояк ва стерол пояларидан ҳамда кетон қўшимчасидан деб номладилар. Структура Гданскдаги Техника университетининг Кимёвий институтида Шерингнинг Адолф Бутенандт томонидан ишлаб чиқилган[34][35].

Холестериндан тестостероннинг кимёвий синтезига ўша йилнинг август ойида Бутенандт ва Ханисч эришган[36]. Фақат бир ҳафта ўтгач, Цюрихдаги Cиба гуруҳи, Леополд Рузиcка (1887-1976) ва А. Wетцтеин тестостерон синтезини нашр этдилар[37]. Холестерин асосидаги тестостероннинг бу мустақил қисман синтезлари учун Бутенандт ва Рузиcка 1939-йилда кимё бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлишди[38]. Тестостерон 17б-гидроксиандрост-4-эн-3-он (C19Ҳ28О2) 17-углерод атомида гидроксил гуруҳи бўлган қаттиқ полисиклик спирт сифатида аниқланди. Бу, шунингдек, синтез қилинган тестостеронга қўшимча модификациялар, яъни эстерификация ва алкилланишни амалга ошириш мумкинлигини аниқ кўрсатди.

1930-йилларда кўп миқдорда, кучли тестостерон эфирларининг қисман синтези гормоннинг таъсирини тавсифлашга имкон берди, шунинг учун Кочакиан ва Мурлин (1936) тестостерон итда азотни ушлаб туришни (анаболизмнинг марказий механизми) кўпайтиришини кўрсатишга муваффақ бўлди. Аллан Кенён гуруҳи[39] тестостерон пропионатнинг эунучоидал эркаклар, ўғил болалар ва аёлларда ҳам анаболик, ҳам андроген таъсирини кўрсатишга муваффақ бўлди. 1930-йилларнинг бошидан 1950-йилларгача бўлган давр „Укол кимёсининг олтин асри“[40] деб номланди ва бу даврдаги ишлар тез суръатда ривожланди[41]. 

Бошқа турлари

Тестостерон кўпчилик умуртқали ҳайвонларда кузатилади. Тестостерон ва классик ядро андроген рецепторлари биринчи марта гнатостомларда (жағли умуртқали ҳайвонлар) пайдо бўлган[42]. Агнатанлар (жағсиз умуртқалилар), масалан, шамчироқлар тестостерон ишлаб чиқармайди, аксинча, эркак жинсий гормони сифатида андростенедиондан фойдаланади[43]. Балиқ 11-кетотестостерон деб аталадиган бироз бошқача шаклни ҳосил қилади[44]. Унинг ҳашаротлардаги ўхшаши экдизондир[45]. Ҳайвонларнинг кенг доираларида бу стероидларнинг мавжудлиги жинсий гормонлар қадимий эволюцион тарихига эга[46]. 

Яна қаранг

• Жинсий гормонлар

• Андрогенлар

• Эндокринология

• Жинсий безлар

• Гормонлар

• Эстрогенлар

• Стероидлар

Манбалар

  1. ↑ „Ушбу самарадорликни оширувчи дориларнинг хавфларини тушуниш“. Маё клиникаси. 2019-йил 30-декабрда олинди.
  2. ↑ Моорадиан АД, Морлей ЖЕ, Коренман СГ (1987-йил феврал). „Андрогенларнинг биологик таъсири“. Эндокрин текшируви. 8 (1): 1-28.
  3. ↑ Бассил Н, Алкааде С, Морлей ЖЕ (июн 2009). „Тестостеронни алмаштириш терапиясининг фойдалари ва хавфлари: кўриб чиқиш“. Терапевтик ва клиник хавфларни бошқариш. 5 (3): 427-48.
  4. ↑ Луэтженс CМ, Wеинбауэр ГФ (2012). „2-боб: Тестостерон: биосинтез, транспорт, метаболизм ва (геномик бўлмаган) ҳаракатлар“. Ниэсчлаг Э, Беҳре ҲМ, Ниэсчлаг С (таҳрирлар). Тестостерон: ҳаракат, етишмовчилик, алмаштириш (4-нашр). Кембриж: Кембриж университети нашриёти. 15-32-бетлар. ИСБН 978-1-107-01290-5.
  5. ↑ Торжесен ПА, Санднес Л (2004-йил март). %2Фcлинчем.2003.027565 „Аёлларда зардобдаги тестостерон автоматлаштирилган иммуноассай ва РИА билан ўлчанади“. Клиник кимё. 50 (3): 678, муаллиф жавоби 678-9.
  6. ↑ Соутҳрен АЛ, Гордон ГГ, Точимото С, Пинзон Г, Лане ДР, Стйпулкоwски W (1967-йил май). „Доимий инфузион процедурадан фойдаланган ҳолда нормал ёш эркаклар ва аёлларда ўртача плазма концентрацияси, метаболик клиренс ва тестостероннинг базал плазма ишлаб чиқариш тезлиги: кун вақти ва плазма концентрациясининг тестостероннинг метаболик клиренси тезлигига таъсири“. Клиник Эндокринология ва Метаболизм журнали. 27 (5): 686-94.
  7. ↑ Даббс М, Даббс ЖМ (2000).„Қаҳрамонлар, ёлғончилар ва севишганлар: тестостерон ва хатти-ҳаракатлар“. Ню-Ёрк: МакГроу-Хилл. ИСБН 978-0-07-135739-5.
  8. ↑ Тиббиёт институти (АҚШ) Тестостеронни алмаштириш терапиясининг клиник синовларига бўлган эҳтиёжни баҳолаш қўмитаси, Ливерман CТ, Блазер ДГ (2004). „Кириш“. Тестостерон ва қариш: Клиник тадқиқот йўналишлари (ҳисобот). Миллий Академиялар матбуоти (АҚШ).
  9. ↑ „Нима тақиқланган“. Жаҳон антидопинг агентлиги. 2020-йил 12-ноябрда асл нусхадан архивланган. 2021-йил 18-июлда олинди.
  10. ↑ Шеффилд-Мур М (2000). „Андрогенлар ва скелет мушаклари оқсил синтезини назорат қилиш“. Тиббиёт йилномалари. 32 (3): 181-6.
  11. ↑ Ҳанделсман ДЖ (2013-йил январ). „Андроген физиологияси, фармакологияси ва суиистеъмоли“. Эндотехт [Интернет]. WWW.ЭНДОТЕХТ.ОРГ. МДТехт.cом, Инc.
  12. ↑ „Гендер дисфориясига қарши дорилар рўйхати (6 та солиштирилган)“. Другс.cом. 2020-йил 6-майда олинди
  13. ↑ Мерс ЖБ, Меачам РБ (2003). „Кекса эркакларда андрогенларни алмаштириш терапияси“. Урология бўйича шарҳлар. 5 (4): 216-26.
  14. ↑ Стафф (2015-йил 3-март). „Тестостерон маҳсулотлари: Дори хавфсизлиги бўйича алоқа — ФДА қариганлиги сабабли тестостерон пастлиги учун тестостерон маҳсулотларини қўллаш ҳақида огоҳлантиради; юрак хуружи ва инсулт хавфининг ортиши ҳақида хабар бериш учун этикетни ўзгартиришни талаб қилади“. ФДА. 2015-йил 5-мартда олинди.
  15. ↑ „ЖССТнинг асосий дори воситаларининг 19-модел рўйхати (2015-йил апрел)“. ЖССВ. 2015-йил апрел. 2015-йил 10-майда олинди.
  16. ↑ „Тестостерон“. Другс.cом. Америка соғлиқни сақлаш тизими фармацевтлари жамияти. 2015-йил 4-декабр. 2016-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. 2016-йил 3-сентабрда олинди.
  17. ↑ Қасим А, Ҳорwитч CА, Вижан С, Этхеандиа-Икобалтзета И, Кансагара Д (2020-йил январ). „Ёшга боғлиқ паст тестостеронли катталар эркакларда тестостеронни даволаш: Америка шифокорлар коллежидан клиник кўрсатма“. (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-02-29 санасида архивланган) Ички касалликлар йилномалари. 172 (2): 126-133.
  18. ↑ Паррй НМ (2020-йил 7-январ). „Т“ паст бўлган эркакларда тестостеронни даволаш бўйича янги қўлланма. Медсcапе.cом. Олинган 7-январ, 2020-йил.
  19. ↑ Трависон ТГ, Веспер ҲW, Орwолл Э, Wу Ф, Кауфман ЖМ, Wанг Й, Лапауw Б, Фиэрс Т, Мацумото АМ, Бҳасин С (2017-йил апрел). „Қўшма Штатлар ва Европада тўртта коҳорт тадқиқотида қатнашган эркакларда тестостерон даражасининг айланиши учун уйғунлаштирилган мос ёзувлар диапазонлари“. Клиник Эндокринология ва Метаболизм журнали. 102 (4): 1161-1173.
  20. ↑ Сперлинг МА (2014-йил 10-апрел). Педиатрик эндокринология электрон китоб. Элсевиэр соғлиқни сақлаш фанлари. 488-бет. ИСБН 978-1-4557-5973-6.
  21. ↑ „Тестостерон, жами“. ЛабCорп. 2021-йил 20-декабрда олинди.
  22. ↑ Моргенталер, Иброҳим (2017-йил 7-март). „Тестостерон мос ёзувлар диапазонлари ва тестостерон этишмовчилиги диагностикаси“. Табиат шарҳлари Урология. 14 (5): 263-264.
  23. ↑ Моргенталер, Иброҳим; Кҳера, Моҳит; Магги, Марио; Зитзманн, Майкл (2014-йил июл). „Изоҳ: Тестостерон терапиясига ким номзод? Халқаро эксперт хулосалари синтези“. Ж Сех Мед. 11 (7): 1636-45.
  24. ↑ Ванг, C (2018-йил 16-октабр). „ИСА, ИССАМ, ЭАУ, ЭАА ва АСА тавсиялари: эркакларда кеч бошланган гипогонадизмни текшириш, даволаш ва мониторинги“. Импотенция тадқиқоти халқаро журнали. 21 (1): 1-8.
  25. ↑ Бҳасин, Шалендер (2011-йил август). „Фрамингҳам юрак тадқиқотида соғлом бўлмаган ёшларнинг жамиятга асосланган намунасида суюқлик хроматографияси ёрдамида тандем масса спектрометриясидан фойдаланган ҳолда ишлаб чиқарилган эркакларда тестостерон учун мос ёзувлар диапазонлари ва учта географик жиҳатдан ажралиб турадиган когорталарга қўлланади“. Ж Cлин Эндокринол Метаб. 96 (8): 2430-2439.
  26. ↑ Паулине М. Cамачо (2012-йил 26-сентабр). Далилларга асосланган эндокринология. Липпинcотт Уилямс ва Уилкинс. 217-бет. ИСБН 978-1-4511-7146-4.
  27. ↑ Стеинбергер Э, Аяла C, Ҳси Б, Смит КД, Родригуэз-Ригау ЛЖ, Wеидман ЭР, Реимондо ГГ (1998). „Аёлларда гиперандрогенизмни бошқаришда тижорат лаборатория натижаларидан фойдаланиш“. Эндокр амалиёти. 4 (1): 1-10.
  28. ↑ де Ронде В, ван дер Счоуw ЙТ, Полс ҲА, Гоорен ЛЖ, Муллер М, Гроббеэ ДЕ, де Жонг ФҲ (2006-йил сентабр). %2Фcлинчем.2005.063354 „Эркакларда биомавжуд ва бепул тестостеронни ҳисоблаш: 5 та нашр этилган алгоритмларни таққослаш“. Клиник кимё. 52 (9): 1777-84.
  29. ↑ Ҳаслер Ж, Ҳерклотз Р, Луппа ПБ, Дивер МЖ, Тҳевис М, Метзгер Ж, Савоcа Р, Жермини Ф, Ҳубер АР (2006-йил 1-январ). %2ФЖЛМ.2006.050 „Охирги биокимёвий топилмаларнинг эркин ва биологик мавжуд тестостеронни аниқлашга таъсири: баҳолаш ва клиник фойдаланиш учун таклиф“. ЛабораторияларМедизин. 30 (6): 492-505.
  30. ↑ Бертҳолд АА (1849). „Трансплантатион дер Ҳоден“ [Мояк трансплантацияси]. Арк. Анат. Физиол. Wисс. (немис тилида). 16 : 42-6.
  31. ↑ Браун-Сеқуард CЕ (1889). „Ҳайвонларнинг моякларидан олинган суюқликни тери остига юбориш орқали одамга таъсири“. Ланcет. 2 (3438): 105-07.
  32. ↑ Галлагҳер ТФ, Коч ФC (1929-йил ноябр). %2ФС0021-9258 %2818%2977008-7 „Мояк гормони“. Ж. Биол. Кимёвий. 84 (2): 495-500.
  33. ↑ Давид КГ, Дингемансе Э, Фрейд ЖЛ (1935-йил май). „Üбер крйсталлинисчес маннличес Ҳормон аус Ҳоден (Тестостерон) wирксамер алс аус ҳарн одер аус Чолестерин береитетес Андростерон“ [Мояклардаги кристалли эркак гормони (тестостерон) сийдикдан ёки холестериндан самарали]. Ҳоппе-Сейлернинг З Пҳйсиол Чем (немис тилида). 233 (5-6): 281-83.
  34. ↑ Бутенандт А, Ҳанисч Г (1935). „Андростендиол ва тестостерондаги деҳидроандростеронларнинг мавжудлиги; холестрин ва холестриннинг тестостеронлари ҳақида“ [Тестостерон ҳақида. Деҳидро-андростеронларни андростендиол ва тестостеронга айлантириш; холестериндан тестостероннинг тузилишини белгилаш усули]. Ҳоппе-Сейлернинг З Пҳйсиол Чем (немис тилида). 237 (2): 89-97.
  35. ↑ Фреэман ЭР, Блоом ДА, МcГуире ЭЖ (2001-йил феврал). „Тестостероннинг қисқача тарихи“. Урология журнали. 165 (2): 371-73.
  36. ↑ Бутенандт А, Ҳанисч Г (1935). „Убер диэ Умwандлунг дес Деҳйдроандростеронс ин Андростенол-(17)-оне-(3) (Тестостероне); ум Wег зур Дарстеллунг дес Тестостеронс ауф Чолестерин (Ворлауф Миттеилунг). [Деҳидроандростероннинг андростенол-(37)-га айланиши (тестостерон); холестериндан тестостерон ишлаб чиқариш усули (дастлабки алоқа)]“. Чемисче Беричте (немис тилида). 68 (9): 1859-62.
  37. ↑ Рузиcка Л, Wетцтеин А (1935). „Убер диэ кристаллинисче Ҳерстеллунг дес Тестикелҳормонс, Тестостерон (Андростен-3-ол-17-ол) [мояк гормони, тестостероннинг кристалли ишлаб чиқарилиши (Андростен-3-ол-17-ол)]“. Ҳелветиcа Чимиcа Аcта (немис тилида). 18 : 1264-75.
  38. ↑ Ҳоберман ЖМ, Есалис CЕ (феврал 1995). „Синтетик тестостерон тарихи“. Илмий америкалик. 272 (2): 76-81.
  39. ↑ Кенён АТ, Кноwлтон К, Сандифорд И, Коч ФC, Лотwин, Г (1940-йил феврал). „Оддий эркаклар ва аёлларда ва эунухоидизмда тестостерон пропионатнинг метаболик таъсирини қиёсий ўрганиш“. Эндокринология. 26 (1): 26-45.
  40. ↑ Счwарз С, Онкен Д, Шуберт А (1999-йил июл). „Женапҳармнинг стероид ҳикояси: 1940-йилларнинг охиридан 1970-йилларнинг бошигача“. Стероидлар. 64 (7): 439-45.
  41. ↑ де Круиф П (1945). Эркак гормони. Ню-Ёрк: Ҳаркорт, Браcе.
  42. ↑ Гуэрриэро Г (2009). „Умуртқали жинсий стероид рецепторлари: эволюция, лигандлар ва нейродистрибутион“. Ню-Ёрк Фанлар Академиясининг йилномалари. 1163 (1): 154-68.
  43. ↑ Брян МБ, Сcотт АП, Ли W (2008). „Жинсий стероидлар ва уларнинг лампочкалардаги рецепторлари“. Стероидлар. 73 (1): 1-12.
  44. ↑ Нелсон РФ (2005). Хулқ-атвор эндокринологиясига кириш . Сандерленд, Масса: Синауэр Ассоcиатес. 143-б. ИСБН 978-0-87893-617-5.
  45. ↑ Де Лооф А (2006-йил октабр). „Экдистероидлар: ҳашаротларнинг эътибордан четда қолган жинсий стероидлари? Эркаклар: қора қути“. Ҳашаротлар ҳақидаги фан. 13 (5): 325-338.
  46. ↑ Мечоулам Р, Бруэггемеиэр РW, Денлингер ДЛ (1984-йил сентабр). „Ҳашаротларда эстрогенлар“. Уяли ва молекуляр ҳаёт фанлари. 40 (9): 942-44.