Transkripsiya

Транскрипсия (трансcриптио кўчириб ёзиш) — ёзувнинг нутқ товушлари талаффузини аниқ ифодалаш учун ишлатиладиган сунъий (шартли) тури; нутқ бўлаклари (товуш, бўғин, сўз)нинг товуший сифатларини ёзувда аниқ акс эттириш усули. Транскрипия энг аввало, 2 га бўлинади: илмий транскрипсия ва амалий транскрипия. Илмий транскрипсия ма'но тури ўз хусусиятига кўра, фонетик ва фонематик транскрипсияларга бўлинади. Фонетик транскрипсия оғзаки нутқ (талаффуз)ни барча хусусиятлари билан ёзувда аниқ акс эттиришни кўзда тутади ва хорижий тиллар (масалан, инглиз тили) луғатларида, тил дарсликлари ва нотиқлик қўлланмаларида, жонли тилни ёзиб олишда (диалектологик ёзувлар, фонетика дарсликлари ва бошқалар) қўлланади. Фонетик транскрипсиянинг асосий принсипи шундаки, талаффуз этилган ҳар бир товуш ёзувда алоҳида қайд этилиши керак. Фонетик транскрипсия амалдаги бирор алифбо асосида, унга нутқ аъзоларидаги айрим артикуляцияларни акс эттирувчи остуст белгилари ёки ихтиёрий ўйлаб топилган белгилар тизимини қўшиш билан яратилади. Мас., ўзбек шеваларини ўрганиш мақсадидаги диалектологик ёзувларда амалдаги алифбода бўлмаган э о 9 (тил олди а), Ў, ъ (и нинг вариантлари), о, қ (ў нинг вариантлари) ва бошқа белги (ҳарф)ларнинг қўлланиши. Универсал транскрипсия сифатида Халқаро фонетик уюшма — ИПА (Интернатионал Пҳонетиc Ассоcиатион) томонидан 1886-йилда лотин графикаси асосида яратилган ва доимо такомиллаштириб бориладиган халқаро фонетик алифбо қўлланади.

Фонематик транскрипсия ҳар бир сўзни фонема таркибига кўра акс эттиради, бунда кучеиз позицияларда пайдо бўладиган вариантлар акс эттирилмайди. Ушбу транскрипсиянинг принсипига кўра, ҳар бир фонема, позициясидан қатъи назар, доимо айни бир белги билан акс эттирилади. Фонематик транскрипсиядафонетик транскрипсияга қараганда камроқ белги ишлатилади, чунки фонемалар миқдори доимо вариантлар миқдоридан кам бўлади.

Амалий транскрипсия муайян миллий алифбо воситалари орқали бошқа тиллардаги атокли отлар, терминлар, махсус номлар ва шу каби таржима қилинмайдиган сўзларни акс эттиради ва шу йўл билан уларни қабул қилувчи тилнинг босма матнларига киритади. Амалий транскрипсия қабул қилувчи тил алифбосидаги белгилар чегарасидан чиқмайди, лекин белгиларнинг айрим ғайриодатий қўлланишларига йўл қўяди. Амалий транскрипсияга қўйиладиган асосий талаблардан бири қабул қилинаётган бирликнинг талаффузини имкон қадар аниқ сақлаб қолишдир. Шу билан бирга, амалий транскрипсия сўзнинг морфем тузилишини, унинг график хусусиятлари ва бошқа ни сақлаб қолиши ҳамда муайян сўзнинг осон ўзлашишини таъминлаши керак.

Туркалогияда икки хил транскрипсия қабул қилинган. Бири кирил алифбоси негизидаги, иккинчиси эса лотин алифбоси негизидаги.Со’нги чог’ларда ҳатто рус туркалогиясида ҳам лотин ёзуви асосидаги транскрипсия кенг ишлатилмоқда.

Матнни транскрипсияга о’гиришда аввало асарнинг фонетик хусусиятларини,асарнинг товишлар тизимини яхши билмоқ керак.

Ҳозирги о’збек адабий тилидаги [а] унлиси о’рнида ёзма ёдгорликлар тилидаги икки фанема қо’лланган:ё’г’он талаффузли со’злар орқа қатор [а], ингичка талаффузли со’зларда эса олд қатор [а] ишлатилган. Буларнинг ҳар иккови ма’но фарқлаш хусусиятига эга.Масалан илк о’рта асрлар манбаларида аб-,,ов’’ ингичка унли билан талаффуз қилинса уй со’зи англашилади.Ёки ат-от(йилқи) ёки ,,исм’’ ингичка ат эса ,,го’шт’’ деган ма’нони англатади.

Адабиёт

• Суперанская А. В., Теоретические основи практической транскрипсии, М., 1978; Реформацкий А. А., Введение в язиковедение, М., 1998.
• Матншунослик ва манбашунослик Содиқов Қ. Тошкент 2017

Ибодулла Мирзаев.

Иброҳимова Рисолат ТДШУ