Vulqon

Аласкадаги Алеут оролларида жойлашган Кливленд вулқонининг Халқаро фазовий стансиядан олинган сурати (май, 2006).

Филиппиндаги Пинатубо вулқонидан кул 19 км баландликка отилиб чиққан (1991).

Вулқон – Ер пўстидаги ёриқлар, каналлар орқали лава, иссиқ газ, сув буғлари ва жинс бўлакларини чиқариб турадиган геологик тузилма. Вулқон марказида асосий вулқон канали жойлашган бўлиб, юқори мантиядаги магма ҳавзасидан (магма ўчоғи) магма ва бошқа вулқон жинслари шу канал орқали кўтарилади. Вулқон каналининг юқори қисми вулқон бўғзи, каналнинг воронкасимон тешиги кратер деб аталади. Вулқоннинг отилиши, лаванинг қотиши жараёнида буғ ва вулқон сувлари ажралиб чиқади. Вулқон отилиши қисқа, даврий ва узоқ давом этиши, баъзилари бутунлай сўниб қолиши мумкин. Шунга кўра вулқон сўнмаган, сўнган, тинчиган хилларга бўлинади. Вулқоннинг кўтарилган каналлари шаклига қараб марказий ва ёриқлардан отиладиган хилларга бўлинади. Марказий вулқонда маҳсулотлар марказий кавакдан отилиб чиқади, ёриқлардан отиладиган вулқон очилиб қолган ёриқ ёки бир қанча унчалик катта бўлмаган конуслардан иборат. Сўнмаган вулқонга доим ёки даврий отиладиган, иссиқ газ ва сув чиқиб турадиган вулқон ҳамда вулқон отилгани ҳақида тарихий маълумотлар мавжуд бўлган вулқон киради. Тинчиган вулқон ҳозирги пайтда тинч ҳолатда, аммо унинг тубида суюқ магма ўчоғи бўлиб, вақт ўтиши билан у фаоллашиши мумкин. Сўнган вулқонга кучли емирилган ва ювилган, бутунлай ҳаракатдан тўхтаган вулқон киради. Сўнмаган вулқон геосинклинал областларда тарқалган. Уларнинг деярли учдан икки қисми Тинч океан қирғоқлари ва оролларида, узоқ Шарила Камчатка ярим ороли ва Курил оролларида, ўчган вулқон Кавказ, Забайкале, Марказий Осиё, Украина (жумладан Карпат тоғлари ва Қрим ярим ороли)да жойлашган.

Сўнмаган вулқон отилиш хусусиятларига қараб Гавайи, Стромболи, вулқон, Гумбазли типларига бўлинади:

1. Гавайи типидаги вулқондан (Тинч океандаги Гавайи ороллари номидан) ҳарорати 1200—1300° бўлган суюқ базалт лаваси тўхтовсиз чиқиб туради. Гавайи оролларидаги МаунаЛоа, Килауэа ҳамда Камчатка ярим оролидаги (Плоский, Толбачик) вулқон.
2. Стромболи типидаги вулқон (Липар оролларидаги Стромболи вулқони номидан); кучли портлаб, вулқон бомбалари отилиб, сўнгра ҳарорати 1200—1300° бўлган базалт, андезит таркибли лавалари окиб чикдди. Стромболи типдаги вулқон Апеннин ярим оролида (Везувий), Камчатка ярим оролида (Ключи сопкаси) бор.
3. Вулқон типидаги вулқон (Тиррен денгизининг жануби-шарқида жойлашган вулқон номидан) отилганда қаттиқ портлайди, вулқон бомбалари ва куллари отилиб чиқади. Камчатка ярим оролидаги Жупанов, Карим сопкаси бу типдаги вулқонга киради.
4. Вулқон отилишининг Гумбазли типи учун қуюқ ёпишқоқ (андезит, дацит, липаритлй) лавани газ босими туфайли вулқон каналидан сиқиб, итариб чиқариб гумбазлар (Пюи-де-Дом ва Камчаткадаги Марказий Семячик вулқон), криптогумбазлар (СёваСиндзан вулқон), конус-гумбазлар (Иванов вулқон) ва обелисклар ҳосил бўлиши мумкин.

Магма ўчоғи ернинг юқори мантия қисмида 50—70 км (Камчаткадаги Ключи сопкаси, Гавайи оролларидаги Килауэа) ёки Ер пўстижа 5—6 км (Везувий) чуқурликда бўлади. Вулқон Тинч океан ва унга ёндош материкларда кўп. Дунёдаги 691 ҳаракатдаги вулқоннинг 418 таси ўша раёнда. Камчатка ярим оролида 28, Курил оролларида 40 та вулқон мавжуд. Ўзбекистонда вулқон тўртламчи даврда сўнган. Вулқон кратерлари ва жинслари Қурама, Томди тоғларида кўп тарқалган. Тинч океанда кучли сув ости вулқон отилиб туради. Бундай вулқон отилганда бал. 30 м га етадиган сув тўлқинлари (сунами) кўтарилиб, қирғоққа яқин кўп шаҳар ва қишлоқларни вайрон қилади. Вулқон маҳсулотлари газсимон {вулқон газлари), суюқ (лава) ва қаттиқ (вулқон тоғ жинслари) бўлади. Вулқонда сув ва газ таъсиридан магматик ёки атрофдаги чўкинди, метаморфик жинсларда руда ҳосил қилувчи ҳар хил элементлар ва турли фойдали қазилмалар ҳосил бўлади. Масалан, олтингугурт, алунит, темир, марганес, фосфорит, кумуш, қўрғошин, рух, симоб, мис, қалай, олмос конлари, жумладан Ўзбекистоннинг Чотқол, Қурама ва ғарбий қисмидаги баъзи бир конлар вулқондан пайдо бўлган. Вулқон жинсларидан бино ва иншоотлар қуришда, иссиқ сувлари (гейзерлар) дан электр энергия олишда, уйларни иситиш ва тиббиётда ишлатилади. Ер шаридаги энг машҳур вулқон жадвалда келтирилган.

Ер шаридаги энг машҳур вулқонлар

Номи	Мамлакат	Ҳудуд баландлиги, м
Люпяйляко	Аргентина-Чили	6723
Килиманжаро	Танзания	5895
Орисаба	Мексика	5700
Дамованд	Эрон	5604
Попокатепетл	Мексика	5462
Ключи Сопкаси	Россия	4750
Меру	Танзания	4567
Мауна-Лоа	Гавайи ороллари	4170
Эребус	Антарктида	3794
Фудзияма	Япония	3776
Семеру	Индонезия	3676
Этна	Италия	3340
Гекла	Исландия	1491
Везувий	Италия	1277
Кракатау	Зонд бўғози	813

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
• Влодавес В. И., Вулкани Земли, М., 1973;
• Апродов В. А., Вулкани, М., 1982.