Адолф Ҳитлер (талаффузи:Адолф Гитлер; 20-апрел 1889, Иннадаги Браунау, Австрия-Венгрия — 30-апрел 1945, Берлин, Учинчи рейх), 29-июл 1921-йилдан Миллий-социалистик немис ишчилар партиясининг етакчиси (фüҳрер), 31-январ 1933-йилдан миллий-социалистик Олмониянинг рейхсканслери, Иккинчи жаҳон уруши даврида Олмония қуролли кучларининг бош қўмондони.

Адолф Гитлер (ҳақиқий фамилияси Шиклгрубер; 1889-1945) — Олмония фашистик давлати бошлиғи (1933-йилда рейхсканслер бўлган, 1934-йилдан бу мансабни президент лавозими билан бирлаштирган), фашистлар национал-социалистик партиясининг фюрери (доҳийси; 1921-йилдан). Олмония оммавий террорчи фашист режимини ўрнатган. Иккинчи жаҳон урушини бошлаш, СССРга ҳужум қилиш (1941-йил июн) ташаббускори. Совет қўшинлари Берлинга киргач, ўзини-ўзини ўлдирмаган балки антартикага жўнаган. Нюрнберг суд жараёнида асосий нацист ҳарбий жиноятчи деб топилган.

Болалиги ва ёшлиги

Адолф Гитлер 1889-йили 20-апрелда Иннадаги Браунау (Австрия) шаҳрида туғилган. Бўлажак фюрернинг отаси Алоис Гитлер (1837-1907) олдин этикдўз бўлган, кейин эса божхона ходими бўлиб ишлаган; ноқонуний туғилганлиги сабабли у 1876-йилгача онасининг фамилияси шиклгруберни олган (Адолф кенг тарқалган фикрга қарамай, бу фамилияни ҳеч қачон олмаган). Алоис юқори бўлмаган обер-официал мансабига эга эди. Онаси Клара Пöлзл, қизлик фамилияси Пелсл, ишчилар оиласидан келиб чиққан.

16 ёшида Гитлер тўлиқ ўрта таълимни бермайдиган Линсдаги мактабни тамомлайди. Вена бадиий санъатлар академиясига кириш уринишлари омадсиз бўлади. Онасининг вафотидан сўнг (1908) Гитлер Венага кўчиб ўтади, у ерда уйсизларга бериладиган бошпаналарда яшаб, тасодифий иш ҳақларига кун кўради. Ўша пайтда у ўзининг бир қатор акварелларини сотишга муваффақ бўлади.

Адолфнинг қарашлари машҳур антисемит Венанинг обер-бургомистри Карл Луэгерларнинг таъсири остида шаклланган. У немис миллатининг буюклиги ва алоҳида миссияга эга эканлигига ишонар эди.

Гитлернинг вегетарианлиги

Адолф Гитлернинг кўпчилик биографлари у 1931-йилдан то 1945-йилдаги ўлимига қадар вегетариан бўлганлиги ҳақидаги фикрни маъқуллашади. Бу фикрга қарши аргументлар ҳам талайгина. Ҳар қандай ҳолда, иккала тараф Гитлер гўштни овқатидан олиб ташламаган бўлса ҳам, унинг истеъмолини чегаралаганлигига қўшиладилар.

Насл

Алоис ноқонуний туг'илган бо'лса-да, 1876-йилгача онаси Мария Анна Шиклгрубер (нем. Счиcклгрубер). Алоис туг'илганидан беш йил о'тгач, Мария Шиклгрубер бутун умрини қашшоқликда о'тказган ва о'з уйига эга бо'лмаган тегирмончи Иоганн Георг Гидлерга (Ҳиэдлер) уйланди. 1876-йилда учта гувоҳ 1857-йилда вафот этган Гидлернинг Алоиснинг отаси эканлигини тасдиқлаб, иккинчисига фамилиясини о'згартиришга имкон берди. Фамилиянинг "Гитлер" деб ёзилишининг о'згариши, эҳтимол, "туг'илишни ро'йхатга олиш китоби"га ёзилиш пайтида руҳонийнинг афюнидан келиб чиққан. Ба'зи тарихчилар Алоиснинг отаси Гидлер эмас, балки унинг укаси Ёханн Непомук Гуттлер, Алоисни уйига олиб бориб, уни тарбиялаган деб тахмин қилишади.

Адолф Гитлернинг о'зи, 1920-йиллардан бери кенг тарқалган (ва СССР фанлар академияси умумий тарих институтининг тарих фанлари номзоди, доценти ва катта илмий ходими В. Д. Кулбакиннинг аризасига биноан, ҳатто БСЕ нинг 3-нашрида ҳам) ҳеч қачон Шиклгрубер фамилиясини олмаган.

1885-йил 7-январда Алоис қариндоши (Иоганн Непомук Гуттлернинг набираси) Клара Пелцлга уйланди. Бу унинг учинчи никоҳи эди. Бу вақтга келиб унинг о'г'ли Алоис ва қизи Ангела бор эди, кейинчалик у гели Раубалнинг онаси бо'лди. Алоис Кларага уйланиш учун Муқаддас тахтдан рухсат олиши керак эди.

Гитлер о'з оиласидаги инcучт ҳақида билар эди ва шунинг учун у ҳар доим ота-онаси ҳақида жуда ноаниқ гапирган, гарчи у бошқалардан насл-насабни ҳужжатли тасдиқлашни талаб қилган. 1923-йилдан бошлаб у келиб чиқиши ҳақида ба'зи тафсилотларни яширишни бошлади. У отаси ва онасининг бобоси ҳақида бир неча сатр ёзган, онаси эса, аксинча, суҳбатларда тез-тез эслатиб о'тилган. У ҳеч кимга австриялик тарихчи Рудолф Коппенштайнер ва австриялик шоир Роберт Гамерлинг билан қариндошлигини айтмаган.

Унинг то'г'ридан-то'г'ри аждодлари, ҳам Шиклгрубер, ҳам Гитлер, деҳқонлар эди. Фақат отаси мартаба қилди ва давлат амалдорига айланди.

Гитлернинг болалик жойларига бо'лган меҳр-муҳаббати фақат леондингга тегишли эди, у ерда унинг ота-онаси, бу ерда онасининг қариндошлари ва Линцу яшарди. У ҳокимиятга келганидан кейин ҳам уларга ташриф буюрди.

Биринчи жаҳон уруши

1913-йил майида Гитлер Мюнхенга кўчиб ўтади, у ерда аквареллари билан савдо қилиб одатий ҳаётини кечиради. Урушнинг биринчи ойида у немис армиясига ўз хоҳиши билан ёзилади. Франсия ва Белгияда оддий аскар сифатида, сўнг ефрейтор бўлиб хизмат қилади. Ўн олтинчи Бавария Захира Полкининг юборилувчи штаби сифатида жанг операцияларида иштирок этади. Икки марта жароҳатланган, ИИ ва И даражали Темир хочлар билан мукофотланган.

НСДАПнинг бошлиғи

Олмония империясининг урушда мағлубиятга учрашини ва 1918-йилнинг Ноябр қўзғолонини Гитлер ғалабадор немис армиясига „орқасига пичоқ урган“ хоинларнинг қилмиши деб ҳисоблаган.

1918-йилнинг охирида у Мюнҳенга қайтиб келади ва рейхсверга аъзо бўлади. Қўмондонликнинг буйруғига биноан у Мюнҳендаги қўзғолон ҳодисаларининг иштирокчиларига материал йиғар эди. Капитан Э. Ремнинг маслаҳатига кўра (кейинчалик Гитлернинг яқин сафдоши) у Мюнҳендаги „Немис ишчилар партияси“ таркибига киради. Партия бошқарувидан унинг яратувчиларини тезда сиқиб чиқариб, у тўла ҳуқуқли етакчига — фüҳрерга айланади. Гитлернинг ташаббусига кўра 1919-йили партия янгича номланади — Немис миллий-социал ишчилар партияси (немис транскипсиясида НСДАП). Сиёсий публицистикада уларни социалчилар Соци деб аталганидек Наци деб аташади.

Асосий ғоялар

Ўша пайтгача шаклланган Гитлернинг асосий ғоялари НСДАП дастурида ўз аксини топади. Гитлер ғояларининг аксарияти автобиографик китоб „Менинг курашим“ ("Меин Кампф")да баён этилган^[1].

Пиво қўзғолони

	Адолф Гитлер
	Олмониянинг фюрери ва рейхсканслери
Ҳукмронлигининг бошланиши:	30-январ 1933 (рейхсканслер); 19-август 1934 (канслер ва фюрер титуллари билан давлат бошлиғи)
Ҳукмронлигининг тугаши:	30-апрел 1945
Партия:	НСДАП
Ўтмишдош:	Курт Счлеичер (рейхсканслер); Паул вон Ҳинденбург (рейхспрезидент)
Ворис:	Жосепҳ Гоэббелс (рейхсканслер); Карл Дöнитз (рейхспрезидент)
Туғилган санаси:	20-апрел 1889-йил
Туғилган жойи:	Иннадаги Браунау, Австро-Венгрия
Вафот санаси:	30-апрел 1945-йил; (56 ёшда)
Вафот жойи:	Берлин, Учинчи рейх
Турмуш ўртоғи:	Эва Браун

1920-йилларнинг бошларига келиб НСДАП Бавариянинг энг кўзга кўринган ўнг экстермистик ташкилотига айланади. Ҳужум отрадлари бошида Эрнст Рöҳм туради. Гитлер тез орада у билан ҳисоблашиш керак бўлган сиёсий шахсга айланади.

1923-йилнинг охирига келиб Олмониядаги танглик ўткирлашади. Баварияда парламент ҳукмронлигига қарши ва диктатура ўрнатилишининг тарафдорлари бавар администрацияси фон Кар атрофида тўпланадилар, тўнтаришдаги фаол рол Гитлерга ва унинг партиясига берилган эди.

1923-йил 8-ноябр куни Гитлер Мюнҳеннинг „Бюргербраукелер“ пивохонасидаги митингда миллий қўзғолоннинг бошланишини ва Берлиндаги сотқинлар ҳукмронлигининг ағдарилишини эълон қилади.

Фон Кар бошчилигидаги Бавариянинг юқори амалдорлари бу эълонга қўшилишади. Тунда НСДАПнинг отрадлари Мюнҳеннинг маъмурий биноларини банд эта бошлайдилар. Аммо, орадан кўп вақт ўтмай, фон Кар ва унинг атрофидагилари марказ билан компромиссга келишга қарор қилади. 9-ноябрда Гитлер ўз тарафдорларини марказий майдонга олиб чиқиб, „Фелдгеренхале“га йўл олганда рейхсвернинг қисмлари уларга қарши ўқ очишади. Ўлдирилган ва жароҳатланганларни олиб миллатчилар ва уларнинг тарафдорлари кўчаларни тарк этишади. Олмония тарихига бу эпизод „пиво қўзғолони“ номи остида киради.

1924-йил феврал-март ойларида қўзғолон бошчилари устидан суд жараёни бошланади. Судланувчилар курсисида фақатгина Гитлер ва унинг бир неча тарафдори ўтиришади. Суд Гитлерни 5 йилга қамоққа маҳкум қилади, аммо 9 ойдан сўнг уни озодликка чиқариб юборишади.

Гитлер-рейхсканслер

Етакчисини йўқотган партия парчаланиб кетади. Гитлерга ҳаммасини деярли бошидан бошлашга тўғри келади. Унга ҳужум отрядларини тиклашни бошлаган Рöҳм катта ёрдам кўрсатади. Аммо, НСДАПнинг қайта туғилишида Шимолий ва Шимоли-Ғарбий Олмония ўнг экстремистик ҳаракатларининг етакчиси Грегор Страссер ҳал қилувчи ролни ўйнайди. Уларни НСДАП қаторларига қўшиб, у партияга вилоят (бавар) даражасидан умуммиллий сиёсий кучга айланишига ёрдам берди.

Бу вақтда Гитлер умумгерман даражада ёрдам ахтарар эди. У генералитетнинг ишончини қозонишга ва саноат магнатлари билан алоқа ўрнатишга муваффақ бўлади. 1930-ва 1932-йилги парламент сайловлари миллатчиларга депутат мандатларининг жиддий ўсишини олиб келганида, давлатнинг ҳукмрон доираларида НСДАПни сиёсий комбинацияларнинг иштирокчиси сифатида жиддий кўра бошлашди. Гитлерни партия бошчилигидан четлаштириб, вазифани Страссерга юклаш ҳаракати амалга оширилди. Аммо, Гитлер рақиби ва яқин дўстини дарров изоляция қилиб партиядаги ҳар қандай таъсиридан маҳрум қилади. Оҳир-оқибат герман чўққиларида Гитлерга бош маъмурийсиёсий мансабни бериб, атрофини анъанавий консерватив партиялардан бўлган васийлар билан ўрашга қарор қилинади. 1933-йил 31-январда президент Гинденбург Гитлерни рейхсканслер этиб тайинлайди^[2].

Ҳукмронлик тепасида бўлган Гитлер дастлабки ойлардаёқ кимдан чиқиши қатъий назар ҳеч қандай чекловларга амал қилмаслигини намойиш этди. Парламент биносининг (Рейхстаг) ёндирилишини миллатчиларнинг иши деб баҳона қилиб, Олмониянинг оммавий „унификация“сини бошлайди. Аввал коммунистик, сўнг социал-демократик партиялар таъқиқланади. Бир қатор партиялар ўзлари тарқалиб кетишга мажбур бўладилар. Профсоюзлар бартараф этилади, уларнинг мулки миллатчилар ишчи фронтига топширилади. Янги ҳукуматга қарши чиқувчилар тергов ва судсиз консентрацион лагерларга юборилади. „Бошқа қавмдагилар“нинг оммавий таъқиби бошланиб, бир неча йил ўтиб унинг кулминацияси „эндлёзунг“ (сўнгги қарор) операциясига айланади, бу операция бутун яҳудий халқини жисмоний йўқотишга қаратилган бўлади.

Партия ва ундан ташқарисидаги Гитлернинг шахсий (ҳақиқий ва потенсиал) рақиблари ҳам қатағонлардан қочиб қутула олмайди. 30-июнда у фюрерга лоял бўлмаганликда сезилган СА бошлиқларининг йўқ қилинишида шахсан иштирок этади. Бу йўқотилишнинг биринчи қурбони Гитлернинг аввалги сафдоши Рöҳм бўлади. Страссер, фон Кар, собиқ рейхсканслер генерал Счлеичер ва бошқа арбоблар жисмонан йўқотилади. Гитлер Олмония устидан мутлақ ҳукуматга эга бўлади.

1936-1939-йилларда Гитлер бошчилигидаги Олмония Испаниядаги фуқаролар уруши вақтида франкчиларга катта ёрдам кўрсатади.

Иккинчи Жаҳон Уруши

Ўз режимининг асосини мустаҳкамлаш учун Гитлер халқ қўлловига умид қилинган қатор тадбирларни ўтказади. Ишсизлик тез қисқартирилади, кейин эса тамоман бартараф этилади. Муҳтож аҳолига гуманитар ёрдам бўйича кенг кўламли аксиялар қулоч ёзади. Оммавий, маданий ва спорт байрамлари қўлланади. Аммо Гитлер режимининг сиёсий асосини мағлуб бўлинган Биринчи жаҳон урушига реванш ташкил қилар эди. Шу мақсад билан саноат қайта реконструксияланади, катта қурилиш ёзилади, стратегик захиралар яратилади. Реванш илинжида аҳолининг пропагандистик ишлови олиб бориларди.

Гитлер Олмониянинг ҳарбий салоҳиятини чекловчи Версал Келишувини бузади. Катта бўлмаган рейхсвер миллионлик вермахтга айлантирилади, танк қўшинлари яратилади ва ҳарбий авиация тикланади. Демилитарланган Рейн ҳудудининг статуси бекор қилинади. Гитлер ўзининг қўшинларини Полша ҳудудига олиб киради.

1939-йил Иккинчи жаҳон уруши бошланади. Франсия ва Англияга қарши ҳарбий ҳаракатларда муваффақият қозониб ва қитъанинг деярли бутун ғарбий қисмини босиб олиб, Гитлер 1941-йили ўз қўшинларини Совет Иттифоқи томон буради. Совет-олмон урушининг биринчи этапида совет қўшинларининг мағлубиятлари Гитлер қўшинларининг Болтиқ бўйи давлатларини, Белоруссия, Украина, Молдавия ва Россиянинг бир қисмини оккупация қилишига сабаб бўлади. Оккупацияланган ҳудудларда қаттиқ оккупацион режим ўрнатилиб, бу режим миллионлаб одамларнинг ҳаётига зомин бўлади.

Аммо, 1942-йилнинг оҳиридан бошлаб Гитлер армиялари мағлубиятга учрай бошлашади. 1944-йили совет ҳудуди оккупациядан озод этилади, жанг ҳаракатлари олмон чегараларига яқинлашади. Италия ва Франсиянинг денгиз бўйларидан ҳужум қилаётган инглиз-американ дивизиялари сабабли Гитлер қўшинлари ғарбда ҳам чекинишга мажбур бўлади.

Фüҳрернинг худкушлиги

1944-йили Гитлерга қарши 20-июл фитнаси уюштирилади. Фитна мақсади Гитлернинг жисмоний йўқ қилиниши ва бостириб келаётган иттифоқ қўшинлари билан тинчлик битимини тузиш эди. Фюрер Олмониянинг тор-мор этилиши яқинлашаётганини тушунарди. 1945-йил 30-апрел куни ўраб олинган Берлинда Гитлер аввал севимли кучуги Блондини ўлдириб, сўнг турмуш ўртоғи Эва Браун билан бирга ўз жонига қасд қилади.

Гитлернинг суиқасди ҳақида бир-бирига зид мулоҳазалар мавжуд. Совет тарихида Гитлер заҳар (худкушлик қилган кўпгина миллатчилар каби калий сианид) ичгани ҳақидаги фикр турғунланган, аммо гувоҳларнинг кўрсатмаларига биноан у ўзига қарата ўқ узади. Шунингдек, Гитлер ва Браун заҳар ичиб сўнг чаккасига ўқ узганликлари ҳақидаги версия мавжуд.

Фüҳрернинг жасади рейхсканселяриянинг ҳовлисида унинг яқинлари томонидан ёндириб юборилади, сўнг унинг жуда қаттиқ куйган қолдиқлари совет СМЕРСҲининг қўлларига ўтади. 1946-йил февралда Гитлернинг танаси Эва Браун, Ёзеф ва Магда Геббелс ҳамда Геббелснинг 6 фарзанди таналари билан бирга Магдебургдаги НКВД базаларидан бирида дафн этилади. 1970-йили, бу базанинг ҳудуди ГДРга топширилиши керак бўлган пайтда Й. В. Андропов таклифига ва Политбюронинг тасдиқига кўра Гитлер ва бошқа ҳалок бўлганларнинг қолдиқлари қазиб олинади, кул ҳолатигача кремацияланади ва Элбага совурилади.

Маданий моҳияти

Кинофилмлар

Адолф Гитлернинг таржимаи ҳоли бўйича кўпгина филмлар суратга олинган. Улар ичида, канадалик „Гитлер: Ёвузликнинг чиқиши“ (Ҳитлер: Тҳе Рисе оф Эвил, 2003), итало-инглиз „Гитлер: Сўнгги ўн кун“ (Ҳитлер: Тҳе Ласт 10 Дайс, 1973), инглиз-франсуз „Бункер“ (Тҳе Бункер, 1981) ва немис „Қулаш“ (Дер Унтерганғ', 2004) филмлари бор.

Адолф Гитлернинг устидан кулишга Чарлз Чаплиннинг "Буюк диктатор" кинокомедияси бағишланган.

Адолф Гитлерга Лени Рифеншталнинг „Ирода зафари“ ҳужжатли филмида катта диққат қаратилган.

Мусиқа

„Эверйтҳинг Бут тҳе Гирл“ ансамблининг „Литтле Ҳитлерс“ („Кичик гитлерлар“) композицияси.

Манбалар

↑ Ҳитлер А. Меин Кампф. Муэнчен., 1933
↑ Кершаw Ж. Ҳитлер. Лондон, 1991.

Ҳаволалар

„Ҳитлернинг тасвири“ лойиҳаси ^(ингл.)
„Ҳеч ким билмаган Ҳитлер“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-01-04 санасида архивланган) ^(ингл.)
Адолф Ҳитлер: Менинг курашим (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-10-31 санасида архивланган) ^(рус.)

Адабиётлар

ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган.

[1] Ҳитлер А. Меин Кампф. Муэнчен., 1933

[2] Кершаw Ж. Ҳитлер. Лондон, 1991.

[1]

[2]

Adolf Hitler

Мундарижа