Biokimyo
Биокимё (биологик ёки физиологик кимё) — тирик ҳужайралар ва организмларнинг кимёвий таркиби, шунингдек, уларнинг ҳаётий фаолияти асосидаги кимёвий жараёнлар ҳақидаги фан. „Биокимё“ атамаси ХИХ асрнинг ўрталаридан бери вақти-вақти билан қўлланила бошланди, классик маънода у 1903-йилда немис кимёгари Карл Нойберг томонидан таклиф қилинган ва илмий жамоатчиликка киритилган[1] .
Биокимё нисбатан ёш фан бўлиб, у биология ва кимё кесишмасида жойлашган[2] .
Ривожланиш тарихи

Мустақил фан сифатида биокимё тахминан 100 йил олдин шаклланган, аммо одамлар қадимги даврларда биокимёвий жараёнлардан фойдаланганлар, албатта, уларнинг асл моҳиятидан бехабар эдилар. Энг узоқ вақтларда нон пишириш, пишлоқ тайёрлаш, виночилик ва терини боқиш каби биокимёвий жараёнларга асосланган ишлаб чиқариш технологияси аллақачон маълум бўлган. Касалликларга қарши курашиш зарурати организмдаги моддаларнинг ўзгариши ҳақида ўйлашга, доривор ўсимликларнинг шифобахш хусусиятларига тушунтириш излашга мажбур қилади. Озиқ-овқат, бўёқ ва мато учун ўсимликлардан фойдаланиш ҳам ўсимлик моддаларининг хусусиятларини тушунишга уринишларга олиб келди. Қадимги мутафаккирлар тирик мавжудотларнинг ҳаётини таъминлашда ҳаво ва озиқ-овқатнинг ўрни, ферментация жараёнига нима сабаб бўлиши ҳақида гапирдилар.
Тегишли фанлар
ХИХ асрнинг охирида органик кимёнинг жадал ривожланишидан олдин ҳаёт кимёси фани сифатида пайдо бўлган биокимё органик кимёдан фақат тирик организмларда содир бўладиган моддалар ва кимёвий реаксияларни ўрганиши билан фарқ қилади. , биринчи навбатда тирик ҳужайрада. Ушбу таърифга кўра, биокимё ҳужайра биологиясининг кўплаб соҳаларини ҳам қамраб олади ва молекуляр биологияни ўз ичига олади. Иккинчиси алоҳида фан сифатида ажратилгандан сўнг, биокимё ва молекуляр биология ўртасидаги чегараланиш асосан методологик ва тадқиқот предмети сифатида шаклланди. Молекуляр биологлар биринчи навбатда нуклеин кислоталар билан ишлайди, уларнинг тузилиши ва функсиясини ўрганади, биокимёгарлар эса оқсилларга, айниқса биокимёвий реаксияларни катализловчи ферментларга эътибор қаратишган. Сўнгги йилларда „биокимё“ ва „молекуляр биология“ атамалари кўпинча бир-бирининг ўрнида ишлатилади.
Биокимё бўлимлари
- Статик биокимё (Биоорганик кимё) — организмларнинг кимёвий таркиби ва уларни ташкил этувчи молекулаларнинг (оқсиллар, аминокислоталар, нуклеин кислоталар, нуклеотидлар, углеводлар ва уларнинг ҳосилалари, липидлар, витаминлар, гормонлар) тузилмалари ҳақидаги фан. Унинг асосий обектлари — ўзгариши биологик жараёнларнинг кимёвий моҳиятини ташкил этувчи биополимерлар ва метаболизмни кимёвий тартибга солувчи биорегуляторлар .
- Аминокислоталар биокимёси — аминокислоталарнинг кимёвий таркиби ҳақидаги фан[3].
- Протеин биокимёси — оқсилларнинг кимёвий таркиби ҳақидаги фан[4].
- Фермент биокимёси — ферментларнинг кимёвий таркиби ҳақидаги фан[5].
- Углеводлар биокимёси углеводларнинг кимёвий таркиби ҳақидаги фандир[6].
- Нуклеин кислота биокимёси — нуклеин кислоталарнинг кимёвий таркиби ҳақидаги фан[7][8].
- Нуклеотид биокимёси — нуклеотидларнинг кимёвий таркиби ҳақидаги фан[9][10].
- Липид биокимёси — липидларнинг таъсири, уларнинг биологик таъсири, организмда этишмовчилик ёки кўп бўлганда биокимёвий бузилишлар ҳақидаги фан[11].
- Витаминлар биокимёси — витаминларнинг таъсири, уларнинг биологик таъсири, организмда этишмовчилик ёки кўп бўлганда биокимёвий бузилишлар ҳақидаги фан[12][13].
- Гормонлар биокимёси — бу гормонларнинг таъсири, уларнинг биологик таъсири, организмда этишмовчилик ёки ортиқча бўлган биокимёвий бузилишлар ҳақидаги фан[14][15].
- Динамик биокимё — метаболизмни (метаболизмни) ифодаловчи кимёвий реакцияларни, яъни молекулаларнинг айланиш усулларини ва улар ўртасида содир бўладиган реакциялар механизмларини ўрганади[16][17].
- Молекуляр биология — биологик об’эктлар ва тизимларни молекуляр даражага яқинлашадиган, айрим ҳолларда эса бу чегарага етиб борувчи даражада ўрганиш орқали ҳаёт ҳодисаларининг моҳиятини тушунишга қаратилган фан.
- Биоэнергия — динамик биокимёнинг биологик тизимларда энергия ҳосил бўлиш, тўпланиш ва истеъмол қилиш қонуниятларини ўрганадиган бўлими.
- Функционал биокимё — бу органлар, тўқималар ва бутун организм функциялари асосидаги кимёвий ўзгаришларни ўрганадиган биокимё бўлими[18].
- Микроорганизмлар биокимёси (Бактерияларнинг биокимёси) — микроорганизмлардаги моддаларнинг таркиби ва ўзгариши ҳақидаги фан[19].
- Ўсимлик биокимёси ўсимлик организмида содир бўладиган молекуляр жараёнлар ҳақидаги фандир[20][21].
- Ҳайвон биокимёси — бу тирик организмлар ҳужайраларида содир бўладиган молекуляр жараёнлар ҳақидаги фан[22].
- Инсон биокимёси биокимёнинг инсон организмидаги метаболизм қонуниятларини ўрганувчи бўлимидир[23].
- Қон биокимёси — инсон қонидаги метаболизм қонуниятлари ҳақидаги фан[24][25].
- Тўқималар биокимёси — бу инсон тўқималарида метаболизмнинг қонуниятлари ҳақидаги фан[26].
- Органлар биокимёси — инсон аъзоларидаги моддалар алмашинуви қонуниятлари ҳақидаги фан.
- Тиббий биокимё — касалликларда инсон организмидаги метаболизм қонуниятларини ўрганувчи биокимёнинг бир бўлими[27].
- Мушаклар фаолияти биокимёси — мушак фаолияти давомида инсон организмидаги метаболизм қонуниятларини ўрганувчи биокимё бўлими[28][29][30].
- Спорт биокимёси — бу инсон танасида мушакларнинг чекланган ҳажми ва / ёки интенсивлиги билан метаболизмнинг қонуниятларини очиб берадиган фан[31][32][33].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Васудеван 2013.
- ↑ Северин 2003.
- ↑ Майстер А. Биохимия аминокислот : [монография] / Под ред. и с предисл.: А. Е. Браунштейн; пер. с англ.: Г. Я. Виленкина — М.: Иностр. лит., 1961 . — 530 с.
- ↑ Синютина С. Е. Биохимия белков и ферментов. — Тамбов: ТГУ им. Г. Р. Державина, 2010.
- ↑ Химия и биохимия ферментов: [Сб. статей]. — К.: Наук. думка, 1981. — 90 с.: ил.; 26 см. — (Биохимия животних и человека : Респ. межвед. сб. / АН УССР, Ин-т биохимии им. А. В. Палладина; Вип. 5).
- ↑ Химия и биохимия углеводов: Учеб. пособиэ. — Владивосток : Изд-во ДВГАЭУ, 1999. — 56 с.
- ↑ Девидсон Дж. Биохимия нуклеинових кислот / Пер. с англ. к. ф.-м. н. В. В. Борисова; Под ред. и с предисл. А. А. Баэва. — М.: Мир, 1976. — 412 с.
- ↑ Терентева Н. А. Химия и биохимия нуклеинових кислот: учебноэ пособиэ. — Владивосток: Далнаука, 2011. — 268 с.
- ↑ Степаненко Б. Н. Химия и биохимия углеводов (полисахариди): Учеб. пособиэ для вузов. — М.: Висш. Школа, 1978. — 256 с.
- ↑ Соболев А. С. Радиационная биохимия сиклических нуклеотидов. — М.: Энергоатомиздат, 1987. — 100 с.
- ↑ Препаративная биохимия липидов / [Л. Д. Бергелсон, Э. В. Дятловицкая, Ю. Г. Молотковский и др.; Отв. ред. Л. Д. Бергелсон, Э. В. Дятловицкая]. — М.: Наука, 1981. — 259 с.
- ↑ Иваненко Е. Ф. Биохимия витаминов: [Учеб. пособиэ для биол. спесиалностей вузов]. — К.: Вища школа, 1970. — 210 с.
- ↑ Биохимия витаминов : учебно-методическоэ пособиэ для студентов / А. И. Конопля, Н. А. Бистрова. Курск: КГМУ, 2012.
- ↑ Биохимия гормонов и гормоналной регуляции: монография / [С. А. Афиногенова, А. А. Булатов, В. Н. Гончарова и др.; Отв. ред. акад. Н. А. Юдаэв]. — М.: Наука, 1976. — 379 с.
- ↑ Шушкевич Н. И. Биохимия гормонов : учебноэ пособиэ по медицинской биохимии. — Владимир: Изд-во ВлГУ, 2009. — 67 с.
- ↑ Гофман Э. Г. Динамическая биохимия / Пер. с нем. канд. мед. наук А. И. Арчакова и канд. мед. наук В. М. Девиченского; Под ред. и с предисл. д-ра мед. наук проф. Л. Ф. Панченко. — М.: Медицина, 1971. — 311 с.
- ↑ Динамическая биохимия: учебноэ пособиэ / [В. Е. Толпекин и др.]. — М.: Изд-во МАИ-Принт, 2011. — 71 с.
- ↑ Гомазков О. А. Функсионалная биохимия регуляторних пептидов: монография. — М.: Наука, 1992. — 159, [1] с.
- ↑ Неверова О. А. Биохимия микроорганизмов: учебноэ пособиэ: для студентов вузов / О. А. Неверова; Федер. агенцтво по образованию, Кемер. технол. ин-т пищэвой пром-ти. — Кемерово: КемТИПП, 2005. — 83 с.
- ↑ Клетович В. Л. Биохимия растений: Учебник. 2-э изд., перераб. и доп. — М.: Висшая школа, 1986. — 503 с.
- ↑ „Биохимия растений / Г.-В. Хелдт; пер. с англ. — 2-е изд. (эл.). — М.: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2014. — 471 с.: ил. — (Лучший зарубежный учебник)“. 2017-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 16-июл.
- ↑ Рогожин В. В. Биохимия животних: Учебник. — СПб.: ГИОРД, 2009. — 552 с: ил. ИСБН 978-5-98879-074-7
- ↑ Биохимия человека: [Учеб.]: В 2 тт. / Р. Марри, Д. Греннер, П. Меес, В. Родуэлл; Пер. с англ. к. ф.-м. н. В. В. Борисова и Е. В. Дайниченко Под ред. д. х. н. Л. М. Гинодмана. — М. : Мир, 2004.
- ↑ Наточин Ю. В. Биохимия крови и диагностика / Клинич. б-са РАМН. — СПб. : Б. и., 1993. — 149 с.
- ↑ Баришева Е. С. Биохимия крови : лабораторний практикум/ Баришева Е. С., Бурова К. М. — Электрон. текстовиэ данниэ. — Оренбург: Оренбургский государственний университет, ЭБС АСВ, 2013. — 141 c.
- ↑ Язикова М. Ю. Биохимия тканей: учебноэ пособиэ для студентов, обучающихся по биологическим спесиалностям / М. Ю. Язикова. — Самара: Самарский университет, 2004. — 75 с.
- ↑ Солвей Дж. Г. Наглядная медицинская биохимия: [учеб. пособиэ] / пер. с англ. А. П. Вабищэвич, О. Г. Терещэнко; под ред. Е. С. Северина. — 3-э изд., перераб. и доп. — М.: ГЕОТАР-Медиа, 2015. — 168 с. ИСБН 978-5-9704-2037-9
- ↑ Калинский М. И. Биохимия мишечной деятелности. — К.: Здоровя, 1989. — 143 с.
- ↑ Биохимия мишечной деятелности: Учеб. для студентов вузов физ. воспитания и спорта / Н. И. Волков, Э. Н. Несен, А. А. Осипенко, С. Н. Корсун. — К.: Олимп. лит., 2000. — 502,[1] с.
- ↑ Мохан Р. Биохимия мишечной деятелности и физической тренировки / Рон Мохан, Майкл Глессон, Паул Л. Гринхафф; [Пер. с англ. Валерий Смулский]. — К.: Олимп. лит., 2001. — 295 с.
- ↑ Яковлев Н. Н. Биохимия спорта. — М.: Физкултура и спорт, 1974. — 288 с.
- ↑ Михайлов С. С. Спортивная биохимия: учебник / С. С. Михайлов. — 6-э изд., стер. — М.: Совецкий спорт, 2010. — 347 с.
- ↑ Михайлов С. С. Биохимия двигателной деятелности: учебник / С. С. Михайлов. — М.: Спорт, 2016. — 292 с.
Адабиётлар
- Муррай Р. Инсон биокимёси. / Р. Муррай ва бошқалар — М., 1993 й.
- Биокимёвий экологияга кириш. — М .: Москва университети нашриёти, 1986 йил.
- Фромм, Ҳерберт Ж.; Ҳаргрове, Марк. Биокимёнинг асослари (инглизча) . — Спрингер, 2012 йил. — ИСБН 978-3-642-19623-2 .
- Ҳунтер, Граэме К. Ҳаётий кучлар: ҳаётнинг молекуляр асосларининг очилиши (инглизча) . — Академик матбуот, 2000 йил. — ИСБН 978-0-12-361811-5 .
- Тропп, Буртон Э. Молекуляр биология. — 4-чи. — Жонс ва Бартлетт Леарнинг, 2012. — ИСБН 978-1-4496-0091-4 .
- Дамодаран М. Васудеван, эт ал. Тиббиёт талабалари учун биокимё дарслик . — 7. — ЖП Медиcал Публишерс, 2013 йил. — ИСБН 978-9-3509-0530-2 .
- Леслиэ Cоллиэр, Балоwс, Алберт, Суссман, Мах. Топлей ва Уилсоннинг микробиологияси ва микробиал инфекциялари / Маҳи, Браян ва Коллиэр, Лесли. Арнолд. — 9-нашр.. — Вирусология, 1998 йил. — Т. 1. — ИСБН 0-340-66316-2 .
- Северин, Е. С. Биокимё: Проc. университетлар учун / Эд. Э. С. Северин. — М .: ГЕОТАР-Медиа, 2003 йил. — 779 Билан. — ИСБН 5-9231-0254-4 .
- Березов Т. Т., Коровкин Б. Ф. Биологик кимё: Дарслик. — 3-нашр. — М .: Тиббиёт, 1998 йил. — 704 Билан. — ИСБН 5-225-02709-1 .
- Николаэв А. Я. Биологик кимё. — Олий мактаб, 1989 йил. — 495 Билан. — 50 000 нусха. — ИСБН 5-06-001400-2 .