Kimyo
Бу мақола викилаштирилиши керак. |
Кимё (арабча: كيمياء; эҳтимол, қадимги Мисрнинг Кемет — „қора“ сўзидан олинган бўлиб, Та-Кемет — „қора ер“ маъносини билдиради) — табиий фанларнинг энг муҳим ва кенг соҳаларидан биридир. Кимё моддаларни, уларнинг таркиби ва тузилишини, таркиб ва тузилишга боғлиқ хусусиятларини ҳамда бу хусусиятларнинг ўзгаришига олиб келадиган жараёнларни ўрганади.
Ушбу фан кимёвий реаксияларни ва уларни бошқарувчи қонунлар ҳамда қонуниятларни ўз ичига олади. Барча моддалар кимёвий боғланиш орқали молекулалар ҳосил қила оладиган атомлардан ташкил топганлиги сабабли, кимё асосан жараёнларни атом-молекуляр даражада ўрганади.
Кимё физика ва биология фанлари билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, уларнинг чегаралари шартли ҳисобланади. Бу чегара соҳаларни квант кимёси, физик кимё, кимёвий физика, геокимё, биокимё каби фанлар ўрганади. Кимё экспериментал фан ҳисобланади.
Кимёнинг асосий тушунчаларидан бири — атом бўлиб, у жонли ва жонсиз табиатдаги барча моддаларнинг энг кичик тузилиш бирлигидир.
Кимё фани тарихи
Кимё фанининг бошланиши инсоният пайдо бўлганидан бери давом этиб келмоқда. Инсон ҳар доим у ёки бу ҳолатда кимёвий моддалар билан шуғулланганлиги боис, унинг олов, терини ошлаш ва пишириш билан боғлиқ бўлган биринчи тажрибаларини амалий кимёнинг бошланиши деб айтишимиз мумкин. Аста-секин амалий билимлар тўпланиб борилиши натижасида сивилизация ривожланишининг бошидаёқ одамлар қандайдир бўёқлар, эмаллар, заҳарлар ва дори-дармонларни қандай қилиб тайёрлашни билиб олишди. Дастлаб улар, инсон биологик жараёнлардан фойдаланганлиги ҳақида бизгача маълумотлар етиб келди. Масалан, ферментация, чириш; кейинчалик, оловнинг ривожланиши билан у ёниш, синтерлаш, термоядровий жараёнлардан фойдалана бошлашди. Ёввойи табиатда учрамайдиган оксидланиш реаксияси ва шу билан бирга қайтарилиш реаксияларидан фойдаланилган. Масалан, уларнинг бирикмаларидан металларнинг қайтарилишини айтишимиз мумкун.
Металлургия, кулолчилик, шишасозлик, бўяш, каби ҳунармандчилик бизнинг эрамизнинг бошланишидан олдин ҳам сезиларли ривожланган. Мисол қилиб шуни айтишимиз мумкин-ки, замонавий шишанинг таркиби милоддан аввалги 4000-йилда ишлатилган шиша таркиби билан деярли бир хил ҳисобланади. Мисрда кимёвий билим руҳонийлар томонидан билмаганлардан жуда эҳтиёткороналик билан яширилган бўлса ҳам, у барибир аста-секинлик билан бошқа мамлакатларга кириб борди. Кимё фани европаликларга асосан араблар 711-йилда Испанияни босиб олгандан кейин кириб келган. Европаликлар бу фанни " алкимё " деб номлашди. Улар орқали ушбу бу ном Европага тарқалди.
Бизга маълумки, Мисрда милоддан аввалги 3000-йилда. Улар кўмирни қайтарувчи восита сифатида ишлатишиб, унинг бирикмалари орқали мис олишни билиб олишган, шунингдек кейинчалик, кумуш ва қўрғошин олишни ҳам ўрганишган. Аста-секин Миср ва Месопотамияда бронза, шимолий мамлакатларда эса темир ишлаб чиқариш жадал ривожланади. Назарий топилмалар ҳам бор эди. Масалан, Хитойда мил авв ХХИИ асрдан бошлаб эса асосий элементлар (Сув, Олов, Ёғоч, Олтин, Ер) ҳақида назариялар пайдо бўла бошлади. Месопотамияда дунёнинг қарама-қарши томонлари ҳақида маълум бир даражада фикр пайдо бўла бошлайди. Булар қуйдагилардир: олов-сув, иссиқ-совуқ, қуруқ — намлик.
Милоддан аввалги В асрда Грецияда Левкипп ва Демокрит материянинг атомлардан тузилиши назарияси — атомизмни ишлаб чиқишдилар. Ёзув тузилишига ўхшатиб, нутқ сўзлардан, сўзлар эса ҳарфлардан иборат бўлгани каби, барча моддалар ҳам маълум бирикмалардан (молекулалардан) иборат, улар ўз навбатида бўлинмас элементлардан иборат ҳисобланади(атомлар).
Милоддан аввалги В асрда Эмпедокл асосий элементлар (элементлар) сув, олов, ҳаво ва ер бўлишини таклиф қилди. Милоддан аввалги ИВ асрда Платон Эмпедокл таълимотини яратди: бу элементлар ҳар бири ўзига хос рангга ва атом ўзига хос фазовий фигурасига эга бўлган, бу эса унинг хусусиятларини белгилаб беради : олов-қизил ва тетраэдр, сув — кўк ва ер — яшил ва олтитали, ҳаво — сариқ ва октаэдр . Платоннинг фикрича, бу „ғиштлар“ комбинациясидан бутун бир моддий дунё қурилган. Тўкнинг бир-бирига айланиши ҳақидаги ушбу таълимот Аристотелга мерос бўлиб ўтган.
Алкимё
"Алкимё" сўзини Европаликлар айтишларича арабча: الخيمياء 'ал-кīмийā' тилидан олинган бўлиб, бу эса ўз навбатида ўрта юнонча чōмīа „суюқлик“ деган маънони беради.
Мил авв 4-3 -асрларда содир бўлган. Шарқда (Ҳиндистонда, Хитойда, араб дунёсида) алкимёнинг дастлабки „прототипи“. Бу ва ундан кейинги даврларда симоб, олтингугурт, фосфор каби элементларни олишнинг янги усуллари топиила бошлагам эди, кўплаб тузлар тавсифланди, ҲНО 3 кислотаси ва ишқорий НаОҲ аллақачон маълум ишлатилган. Илк ўрта асрлардан бошлаб, ҳозир кенг тарқалган алкимё деб тушуниладиган нарса ривожлана бошлади, унда юқорида ўрсатилган илмий таркибий қисмлар (фан методологиясининг замонавий тушунчаси маъносида) билан бир қаторда, даврнинг фалсафий ғоялари ва. ўша давр учун янги ҳунармандчилик қобилиятлари, шунингдек, сеҳрли ва мистик ғоялар анъанавий тарзда бирлаштирилган. ; иккинчиси эса ўзининг индивидуал кўринишлари ва хусусиятлари билан ўша давр фалсафий тафаккури билан таъминланган. Ўша даврнинг машҳур кимёгарлари Жобир ибн Ҳайён (Гебер), Ибн Сино (Авиценна) ва Абу Бакр ар-Розий эди. Антик даврда ҳам савдонинг жадал ривожланиши туфайли олтин ва кумуш ишлаб чиқарилган товарларнинг универсал эквивалентига айланди. Бу нисбатан кам учрайдиган металларни олиш билан боғлиқ қийинчиликлар Аристотелнинг айрим моддаларнинг бошқа моддаларга айланиши ҳақидаги натурал-фалсафий қарашларидан амалий фойдаланишга уринишларга туртки бўлди; " Трансмутация " таълимотининг пайдо бўлиши, аллақачон ном олган Гермес Трисмегистус билан бирга, унинг номи билан боғлиқ алкимё мактабининг анъанаси. Бу ғоялар ХИВ асргача[1][2] га қадар жуда оз ўзгаришларга учради.

Мил авв ВИИ асрда.лкимё Эвропага кирди. Ўша пайтда, бутун тарихда бўлгани каби, жамиятнинг ҳукмрон қатламлари вакиллари орасида ҳашаматли буюмлар, айниқса олтин, айниқса, „машҳур“ эди, чунки айнан шу нарса, юқорида айтиб ўтилганидек, савдо баҳосининг эквиваленти эди. Алкимёгарлар, бошқа масалалар қаторида, бошқа металлардан олтин олиш усуллари, шунингдек, уларни қайта ишлаш муаммолари билан қизиқишда давом этдилар. Шу билан бирга, ўша пайтга келиб араб кимёси амалиётдан узоқлаша бошлади ва ўз таъсирини йўқотди. Технологиянинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда, бошқа нарсалар қаторида, герметик қарашлар тизими, белгилар тизимидаги фарқ, терминология ва билимларнинг корпоратив тарқалиши туфайли „алкимёвий ҳаракат“ жуда секин ривожланди. Энг машҳур Европа алкимёгарлари Николас Фламел, Албертус Магнус, Жон Ди, Рожер Бекон ва Раймонд Лулли . Алкимёгарлар даври кўплаб асосий моддаларни олиш, уларни ишлаб чиқариш, изоляция қилиш ва тозалаш усулларини ишлаб чиқишни белгилаб берди. Фақат ХВИИ асрда турли саноат тармоқлари, жумладан, металлургия, шунингдек, фармацевтика ривожланиши билан унинг тиббиётдаги роли ортиши туфайли тадқиқотчилар пайдо бўла бошладилар, уларнинг фаолияти ушбу фанда сезиларли ўзгаришларда намоён бўлди, бу эса ўз ифодасини топди. ушбу фаннинг пухта ўйланган ва тегишли амалий усулларини шакллантириш. Улар орасида, биринчи навбатда, Жорж Агриcола ва Тҳеопҳрастус Бомбаст Параcелсус[1][2] ни номлаш керак.
Кимё фан сифатида
Кимё мустақил фан сифатида ХВИ — ХВИИ асрларда дунёнинг механик манзарасини, саноатнинг ривожланишини ва буржуа жамиятининг пайдо бўлишини асословчи бир қатор илмий кашфиётлардан сўнг аниқланди. Бироқ, кимё, физикадан фарқли ўлароқ, миқдорий жиҳатдан ифодаланиши мумкин эмаслиги сабабли, кимё миқдорий жиҳатдан такрорланадиган фанми ёки бошқа билим турими, деган баҳслар мавжуд эди. 1661-йилда Роберт Бойл " Скептик кимёгар " асарини яратди, унда у турли моддаларнинг хоссаларидаги фарқни улар модданинг хусусиятлари учун жавобгар бўлган турли заррачалардан (корпускулалар) қурилганлиги билан изоҳлади. Ван Ҳелмонт ёниш жараёнини ўрганиб, унинг давомида ҳосил бўладиган модда учун газ тушунчасини киритди, карбонат ангидридни кашф этди. 1672-йилда Бойл металлар куйдирилганда уларнинг массаси ортиб боришини аниқлади ва буни „оловнинг оғир заррачалари“ тутилиши билан изоҳлади.
М. В. Ломоносов ўзининг биринчи машҳур „Математик кимё элементлари“ (1741) асарида ушбу фаолият соҳасини санъат деб ҳисоблаган ўз даврининг кўпчилик кимёгарларидан фарқли ўлароқ, ўзининг меҳнат сўзларини бошлаб, уни фан сифатида таснифлайди.[3] :
Иссиқлик ва флогистон. газлар
ХВИИИ асрнинг бошларида Стаҳл пҳлогистон назариясини ишлаб чиқди, улар ёниш пайтида материаллардан ажралиб чиқадиган моддадир.
1749-йилда М. В. Ломоносов „Иссиқлик ва совуқлик сабаблари тўғрисида мулоҳазалар“ асарини ёзди (асар тушунчаси 1742-1743-йилларга тўғри келади - унинг "Физика ва корпускуляр фалсафага оид эслатмаларига қаранг). Бу асарга энг юқори баҳони Л. Эйлер берган (1747-йил 21-ноябрдаги хат). 1848-йилда профессор Д. М. Перевошчиков М. В. Ломоносовнинг энг муҳим ғояларини батафсил баён қилиб, унинг иссиқлик назарияси фандан ярим аср олдинда эканлигини таъкидлайди (Современник, 1848-йил январ, жилд. ВИИ, китоб. 1, сек. ИИ, п. 41-58) бу фикр билан олдин ва келажакда бошқа кўплаб тадқиқотчиларнинг фикри мос келади[3] .
Блек 1754-йилда карбонат ангидридни, 1774-йилда Пристлей кислородни, 1766-=йилда Кавендиш водородни кашф этди.
1740-1790-йилларда Лавуазе ва Ломоносов[3] ёниш, оксидланиш ва нафас олиш жараёнларини кимёвий тушунтириб, олов модда эмас, балки жараённинг натижаси эканлигини исботладилар. Пруст 1799-1806 йилларда композициянинг доимийлиги қонунини ишлаб чиқди . 1808-йилда Гей-Люссак ҳажмли нисбатлар қонунини кашф этди (Авогадро қонуни). Далтон " Кимёвий фалсафанинг янги тизими " (1808-1827) асарида атомларнинг мавжудлигини исботлади, атом оғирлиги, элемент — бир хил атомлар тўплами сифатида тушунчасини киритди .
Модданинг атом назариясининг реэнкарнацияси
1811- йилда Авогадро элементар газларнинг молекулалари иккита бир хил атомдан ташкил топган деб фараз қилди; Кейинчалик, бу гипотеза асосида Канниззаро атом-молекуляр назарияни ислоҳ қилди. Бу назария 1860-йил 3-5 сентабрда Карлсруэда бўлиб ўтган кимёгарларнинг биринчи халқаро конгрессида маъқулланган.


1869-йилда Д. ВА. Менделеев кимёвий элементларнинг даврий қонунини кашф этди ва кимёвий элементларнинг даврий тизимини яратди. У кимёвий элемент тушунчасини тушунтириб берди ва элемент хоссаларининг атом массасига боғлиқлигини кўрсатди. Бу қонуннинг очилиши билан у кимёга фақат тавсиф ва сифат фани сифатида эмас, балки миқдорий фан сифатида асос солди.
ХИХ асрдаги кашфиётлар материя тузилишини тушунишда муҳим рол ўйнади. Эмиссия спектрлари ва ютилиш спектрларининг нозик тузилишини ўрганиш олимларни уларнинг моддалар атомларининг тузилиши билан боғлиқлиги ҳақида ўйлашга ундади. Радиоактивликнинг кашфиёти шуни кўрсатдики, баъзи атомлар беқарор (изотоплар) ва ўз-ўзидан янги атомларга айланиши мумкин (радон — „эманация“).
квант кимёси
- Асосий мақола: Квант кимёси
Квант кимёси — кимёнинг квант механикасига асосланган кимёвий бирикмаларнинг тузилиши ва хоссалари, реактивлиги, кинетикаси ва кимёвий реаксиялар механизмини кўриб чиқадиган бўлими. Квант кимёсининг бўлимлари: молекулалар тузилишининг квант назарияси, кимёвий боғланиш ва молекулалараро ўзаро таъсирларнинг квант назарияси, кимёвий реаксиялар ва реактивликнинг квант назарияси ва бошқалар[4] Квант кимёси кимё ва квант физикаси (квант механикаси) чорраҳасида жойлашган. У моддаларнинг кимёвий ва физик хусусиятларини атом даражасида кўриб чиқиш билан шуғулланади (электрон-ядро тузилиши моделлари ва квант механикаси нуқтаи назаридан тақдим этилган ўзаро таъсирлар). Ўрганилаётган об’эктларнинг мураккаблиги кўп ҳолларда кимёвий тизимлардаги жараёнларни тавсифловчи тенгламаларнинг аниқ эчимларини топишга имкон бермаслиги сабабли, тахминий ҳисоблаш усуллари қўлланади. Ҳисоблаш кимёси квант кимёси билан узвий боғлиқдир — молекуляр хусусиятларни, атомларда электронларни топиш эҳтимоли амплитудасини ҳисоблаш ва молекуляр хатти-ҳаракатларни симуляция қилиш учун ишлатиладиган махсус компютер дастурларини тузиш учун мослаштирилган квант кимёсининг математик усулларидан фойдаланадиган фан.
Асосий тушунчалар
Элементар заррача
- Асосий мақола: Элементар заррача
Буларнинг барчаси атом ядролари ёки атомлари бўлмаган зарралардир (протон бундан мустасно). Тор маънода, бошқа зарралардан ташкил топган деб ҳисоблаш мумкин бўлмаган зарралар (маълум бир таъсир/кузатиш энергияси учун). Элементар зарралар ҳам электронлар (-), протонлар (+) ва нейтронлардир .
Атом
- Асосий мақола: Атом
Кимёвий элементнинг барча хусусиятларига эга бўлган энг кичик зарраси. Атом ядродан ва унинг атрофидаги электронлар „булутидан“ иборат. Ядро мусбат зарядланган протонлар ва нейтрал нейтронлардан ташкил топган. Ўзаро таъсир қилиш орқали атомлар молекулаларни ҳосил қилиши мумкин.
Атом ҳар қандай модданинг кимёвий парчаланиш чегарасидир. Оддий модда (агар у бир атомли бўлмаса, масалан, гелий Ҳе) бир турдаги атомларга, мураккаб модда эса ҳар хил турдаги атомларга парчаланади.
Атомлар (аниқроғи, атом ядролари) кимёвий жиҳатдан бўлинмайди.
Молекула

Ўз-ўзидан мавжуд бўлиши мумкин бўлган икки ёки ундан ортиқ атомлардан иборат заррача. У доимий сифат ва миқдорий таркибга эга. Молекуланинг хоссалари унинг таркибини ташкил этувчи атомларга ва улар орасидаги боғланиш табиатига, молекуляр тузилишга ва фазовий жойлашувга (изомерларга) боғлиқ. У бир неча хил ҳолатларга эга бўлиши ва ташқи омиллар таъсирида бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтиши мумкин. Муайян молекулалардан ташкил топган модданинг хоссалари молекулаларнинг ҳолатига ва молекула хусусиятларига боғлиқ.
Модда
- Асосий мақола: модда
Классик илмий қарашларга кўра, материя мавжудлигининг иккита физик шакли ажратилади — материя ва майдон . Материя материянинг массага эга шаклидир (масса нолга тенг эмас). Кимё асосан атомлар, молекулалар, ионлар ва радикалларга бўлинган моддаларни ўрганади. Улар, ўз навбатида, элементар зарралардан иборат бўлиб булар қуйдагилардир: электронлар, протонлар, нейтронлар.
Оддий ва мураккаб моддалар. Кимёвий элементлар
Соф моддалар орасида оддий (битта кимёвий элемент атомларидан иборат) ва мураккаб (бир нечта кимёвий элементларнинг атомларидан ҳосил бўлган) моддаларни ажратиш одатий ҳолдир.
Оддий моддаларни „атом“ ва „кимёвий элемент“ тушунчаларидан фарқлаш керак.
Кимёвий элемент — бу аниқ мусбат ядро зарядига эга бўлган атом тури. Барча кимёвий элементлар элементларнинг даврий жадвалида келтирилган. ВА. Менделеэв ; Ҳар бир элемент даврий тизимда ўз серия (атом) рақамига эга. Элементнинг серия рақамининг қиймати ва бир хил элемент атоми ядроси зарядининг қиймати бир хил, яъни кимёвий элемент бир хил серия рақамига эга бўлган атомлар йиғиндисидир.
- Асосий мақола: Кимёвий элемент
Оддий моддалар кимёвий элементларнинг эркин шаклдаги мавжудлиги шакллари; ҳар бир элемент, қоида тариқасида, таркиби жиҳатидан фарқ қилиши мумкин бўлган бир нечта оддий моддаларга (аллотропик шакллар) мос келади, масалан, атом кислороди О, кислород О 2 ва озон О 3 ёки кристалл панжарада, масалан, олмос ва графит. углерод C элементи учун. Шубҳасиз, оддий моддалар моно- ва кўп атомли бўлиши мумкин.
Мураккаб моддалар бошқача тарзда кимёвий бирикмалар деб аталади. Бу атама моддаларни оддий моддалардан (кимёвий синтез) бирлашадиган кимёвий реаксиялар натижасида олиниши ёки кимёвий парчаланиш реакциялари (кимёвий таҳлил) ёрдамида эркин шаклдаги элементларга (оддий моддалар) ажралиши мумкинлигини англатади.
Оддий моддалар мураккаб моддаларнинг кимёвий парчаланишининг якуний шаклларидир. Оддий моддалардан ҳосил бўлган мураккаб моддалар таркибий моддаларнинг кимёвий хоссаларини сақламайди.
Юқоридагиларнинг барчасини умумлаштириб, биз ёзишимиз мумкин:
Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \ригҳтлефтарроwс): {\дисплайстйле Э \оверсет С \ундерсет А \ригҳтлефтарроwс C}, Қаерда</бр> Э — оддий моддалар (эркин шаклдаги элементлар),</бр> C — мураккаб моддалар (кимёвий бирикмалар),</бр> С — синтез,</бр> А — таҳлил.
Ҳозирги вақтда кимёвий моддаларнинг „синтези“ ва „анализ“ тушунчалари кенгроқ маънода қўлланади. Синтез деганда керакли моддани ишлаб чиқаришга олиб келадиган ҳар қандай кимёвий жараён тушунилади ва шу билан бирга уни реаксия аралашмасидан ажратиб олиш мумкин. Таҳлил — бу модданинг ёки моддалар аралашмасининг сифат ва миқдорий таркибини аниқлашга имкон берадиган ҳар қандай кимёвий жараён, яъни маълум бир модда қандай элементлардан иборатлигини ва ушбу моддадаги ҳар бир элементнинг таркибини аниқлаш. Шунга кўра, сифат ва миқдорий таҳлил ажралиб туради — кимёвий фанлардан бирининг иккита таркибий қисми — аналитик кимё.
Металл ва металл бўлмаганлар
Ҳамма кимёвий элементлар хоссаларига, яъни эркин атомларнинг хоссаларига ҳамда элементлар ҳосил қилган оддий ва мураккаб моддалар хоссаларига кўра металл ва металл бўлмаган элементларга бўлинади. Анъанавий равишда металл бўлмаганларга Ҳе, Не, Ар, Кр, Хе, Рн, Ф, Cл, Бр, И, Ат, О, С, Се, Н, П, C ва Ҳ элементлари киради. Семиметалларга Б, Си, Ге, Ас, Сб, Те, баъзан По киради. Қолган элементлар металлар ҳисобланади.
Соф моддалар ва моддалар аралашмалари
Алоҳида соф модда маълум бир характерли хусусиятлар тўпламига эга. Соф моддалардан ўзига хос хусусиятларни сақлайдиган икки ёки ундан ортиқ соф моддалардан иборат бўлиши мумкин бўлган моддалар аралашмаларини ажратиш керак.
Бир хил аралашмаларда таркибий қисмларни визуал ёки оптик асбоблар ёрдамида аниқлаш мумкин эмас, чунки моддалар микродаражада парчаланган ҳолатда бўлади. Бир хил аралашмалар — ҳар қандай газлар ва ҳақиқий эритмаларнинг аралашмалари, шунингдек, қотишмалар каби маълум суюқликлар ва қаттиқ моддаларнинг аралашмалари.
| Таркибий қисмларнинг агрегат ҳолати
(аралашма ҳосил бўлгунга қадар) |
Бир хил аралашма
(бир хил тизим) |
ҳетерожен аралашма
(ҳетерожен тизим) |
|---|---|---|
| қаттиқ — қаттиқ | Қаттиқ эритмалар, қотишмалар (масалан, гуруч, бронза) | Тоғ жинслари (масалан, гранит, минерал рудалар ва бошқалар)) |
| қаттиқ — суюқ | Суюқ эритмалар (масалан, сувли туз эритмалари) | Суюқликда қаттиқ — суспензиялар ёки суспензиялар (масалан, сувдаги лой зарралари, коллоид эритмалар) |
| Қаттиқ суюқликдаги суюқлик — ғовакли жисмлардаги суюқлик (масалан, тупроқ, тупроқ) | ||
| Қаттиқ — газсимон | Платинада, палладийда, пўлатларда кимёсорбланган водород | Газсимон қаттиқ — чанг, аэрозоллар, шу жумладан тутун, чанг, смог |
| Қаттиқ ғовакли материалларда газсимон (масалан, ғишт, пемза) | ||
| суюқ — қаттиқ | Қаттиқ суюқликлар (масалан, шиша қаттиқ, лекин ҳали ҳам суюқ) | Бошқа шаклга эга бўлиши ва уни тузатиши мумкин (масалан, идишлар ҳар хил шакл ва рангда) |
| суюқлик — суюқлик | Суюқ эритмалар (масалан, сирка — сирка кислотасининг сувдаги эритмаси) | Икки қатламли ва кўп қатламли суюқлик тизимлари, эмулсиялар (масалан, сут — сувдаги суюқ ёғ томчилари) |
| Суюқлик — газсимон | Суюқ эритмалар (масалан, карбонат ангидриднинг сувдаги эритмаси) | Газсимон суюқлик — газдаги суюқликнинг аэрозоллари, шу жумладан туманлар |
| Суюқликдаги газсимон кўпиклар (масалан, совун кўпиклари) | ||
| газсимон — газсимон | Газ эритмалари (ҳар қандай миқдордаги ва исталган миқдордаги газлар аралашмаси), масалан. ҳаво . | Ҳетерожен тизим мумкин эмас |
Жисмоний ажратиш усуллари ёрдамида аралашмаларни уларнинг таркибий қисмларига, яъни соф моддаларга ажратиш мумкин.
Гетероген аралашмаларда визуал ёки оптик асбоблар ёрдамида интерфейс билан чегараланган турли моддаларнинг минтақаларини (агрегатларини) ажратиш мумкин; бу ҳудудларнинг ҳар бири ўз ичида бир ҳилдир. Бундай жойлар фаза деб аталади.
Алоҳида заррачалар кўринишидаги бир фаза бошқасида тақсимланган гетероген аралашмалар дейилади дисперс тизимлар . Бундай тизимларда дисперсион муҳит (тарқатувчи муҳит) ва дисперс фаза (дисперсион муҳитда майдаланган модда) фарқланади.
Табиатда мутлақо тоза моддалар йўқ. Масалан, қўшимча соф алюминий деб аталадиган нарса ҳали ҳам бошқа моддаларнинг 0,001% аралашмаларини ўз ичига олади. Демак, мутлақ соф субстансия абстраксиядир. Тўғри, ҳар қандай модда ҳақида гап кетганда, кимё бу абстракциядан фойдаланади, яъни у моддани ҳақиқатан ҳам тоза деб ҳисоблайди, гарчи амалда маълум миқдорда аралашмалар бўлган модда олинади. Албатта, кимёгар ўз амалиётида минимал миқдордаги аралашмаларни ўз ичига олган иложи борича тоза моддалардан фойдаланишга интилиши керак. Шуни ёдда тутиш керакки, ҳатто кичик миқдордаги аралашмалар ҳам модданинг кимёвий хусусиятларини сезиларли даражада ўзгартириши мумкин.
Бу тенг бўлмаган протон ва электронларга эга бўлган зарядланган заррача, атом ёки молекуладир. Агар заррачада протонлардан кўпроқ электрон бўлса, у манфий зарядланган ва анион деб аталади. Масалан — Cл - . Агар заррачада протонлардан камроқ электронлар бўлса, у мусбат зарядланган ва катион дейилади. Масалан — На + .
| Аралашманинг таркибий қисмларининг агрегат ҳолати | Ажратиш учун ишлатиладиган жисмоний хусусият | Ажратиш усули |
|---|---|---|
| қаттиқ — қаттиқ | Зичлик | чўктириш, чўктириш |
| намланиш қобилияти | Флотация, кўпикли флотация | |
| Заррачалар ҳажми | Скрининг | |
| Эрувчанлик | Экстраксия, ювиш | |
| Магнитизм | Магнит ажратиш | |
| қаттиқ — суюқ | Зичлик | Седиментация, декантация (чўкиндидан суюқликни тўкиш), сентрифугалаш |
| суюқликнинг қайнаш нуқтаси | Буғланиш, дистиллаш, қуритиш | |
| Заррачалар ҳажми | Филтрлаш | |
| Қаттиқ жисмнинг эрувчанлиги | Кристалланиш | |
| Қаттиқ — газсимон | Зичлик | Седиментация, марказдан қочма ажралиш |
| Заррачалар ҳажми | Филтрлаш | |
| Электр заряди | электрофилтрлаш | |
| суюқлик — суюқлик | Зичлик | Чўктириш (ажратиш воронкасида, мой ажратгичда), сентрифугалаш |
| Қайнатиш ҳарорати | Дистиллаш | |
| Эрувчанлик | Экстраксия | |
| Суюқлик — газсимон | Зичлик | Седиментация, марказдан қочма ажралиш |
| Газда эрувчанлиги | Газни олиб ташлаш (ҳароратни ошириш орқали), бошқа суюқлик билан ювиш | |
| газсимон — газсимон | Конденсация ҳарорати | Конденсация |
| Ютиш қобилияти | Абсорбсия (сорбент ҳажми бўйича сўрилиш) | |
| Адсорбсионлик | Адсорбсия (сорбент юзаси томонидан сўрилиши) | |
| Заррачалар ҳажми | Диффузия | |
| Оғирлиги | сантрифüжлаш |
Соф моддалар — физик усуллар билан амалга оширилганда икки ёки ундан ортиқ бошқа моддаларга ажралмаган ва физик хусусиятларини ўзгартирмайдиган моддалардир.
Бу бир ёки бир нечта жуфтлаштирилмаган электронни ўз ичига олган заррача (атом ёки молекула). Кўпгина ҳолларда кимёвий боғланиш икки электрон иштирокида ҳосил бўлади. Жуфтланмаган электронга эга бўлган зарра жуда фаол ва бошқа зарралар билан осонгина боғланиш ҳосил қилади. Шунинг учун радикалнинг воситадаги умри, қоида тариқасида, жуда қисқа.
| Аралаш | мураккаб модда |
|---|---|
| Жисмоний жараён (соф моддаларни аралаштириш) орқали ҳосил бўлади. | Кимёвий реаксия натижасида ҳосил бўлган (оддий моддалардан синтез) |
| Аралашмани ташкил этувчи соф моддаларнинг хоссалари ўзгаришсиз қолади | Мураккаб модда олинадиган оддий моддаларнинг хоссалари иккинчисида сақланмайди. |
| Соф моддалар (оддий ва мураккаб) ҳар қандай масса нисбатида аралашмада бўлиши мумкин | Мураккаб моддани ташкил этувчи элементлар доимо маълум бир масса нисбатида бўлади. |
| Физик усуллар ёрдамида таркибий қисмларга (соф моддалар) ажратиш мумкин | Унинг таркибий қисмларига (оддий моддалар шаклидаги элементлар) фақат кимёвий реаксия (таҳлил) орқали парчаланиши мумкин. |
Кимёвий реаксиялар берилган модданинг кимёвий хоссаларини очиб беради ва тавсифлайди.
Радикал
Реактивлар → Маҳсулотлар
- См. радиобиологияда радиолизда эркин радикаллар ҳақида ҳам.
кимёвий боғланиш
Атомларни ёки атомлар гуруҳларини бирга ушлаб туради. Кимёвий боғланишларнинг бир нечта турлари мавжуд: ионли, ковалент (қутбли ва қутбсиз), металл, водород .
Даврий қонун
1869-йил 1-мартда Д. И. Менделеев томонидан кашф этилган. Замонавий формулалар: элементларнинг хоссалари, шунингдек улар ҳосил қиладиган бирикмалар уларнинг атомлари ядроларининг зарядларига даврий боғлиқдир.
Кимёвий моддада ёки турли моддаларнинг аралашмаларида содир бўладиган жараёнлар кимёвий реакциялардир. Кимёвий реаксиялар ҳар доим янги моддалар ҳосил қилади.
Аслида, бу молекула тузилишини ўзгартириш жараёнидир. Реакция натижасида молекуладаги атомлар сони кўпайиши (синтез), камайиши (парчаланиши) ёки доимий бўлиб қолиши (изомерланиш, қайта жойлашиш) мумкин. Реаксия жараёнида атомлар орасидаги боғланиш ва атомларнинг молекулалардаги жойлашуви ўзгаради.
Кимёвий реаксияни амалга ошириш учун олинган дастлабки моддалар реактивлар, кимёвий реаксия натижасида ҳосил бўлган янги моддалар эса реаксия маҳсулотлари дейилади. Умуман олганда, кимёвий реакция қуйидагича тасвирланган:
Кимёвий усулларнинг умумий илмий асослари билиш назарияси ва фан методологиясида ишлаб чиқилган.
Кимё бу жараёнларни макромиқдорда ҳам, моддаларнинг макромиқдорлари даражасида ҳам, микро миқёсда ҳам атом-молекуляр даражада ўрганади ва тавсифлайди. Макромиқёсда содир бўладиган кимёвий жараёнларнинг ташқи кўринишларини бевосита моддаларнинг ўзаро таъсирининг микродаражасига ўтказиш ва бир маънода талқин қилиш мумкин эмас, аммо бундай ўтишлар фақат микродоменга хос бўлган махсус кимёвий қонунлардан тўғри фойдаланиш билан мумкин (атомлар, молекулалар, ионлар). битта миқдорда олинади).
Кимёнинг бошқа тегишли табиий фанлар билан бирикмаси биокимё, биоорганик кимё, геокимё, радиация кимёси, фотокимё ва бошқалардир.
Номенклатура
Бу кимёвий бирикмаларни номлаш қоидалари тўплами. Маълум бўлган бирикмаларнинг умумий сони 20 миллиондан ортиқ бўлгани ва уларнинг сони принципиал жиҳатдан чексиз бўлгани сабабли, уларни номлашда уларнинг тузилишини ном билан такрорлаш учун аниқ қоидалардан фойдаланиш керак. Органик ва ноорганик бирикмаларни номлашнинг бир нечта вариантлари мавжуд, аммо ИУПАC номенклатураси стандарт ҳисобланади.
Кимё турлари
Замонавий кимё — табиацҳуносликнинг шу қадар кенг соҳасики, унинг кўпгина бўлимлари бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлган илмий фанлар бўлса ҳам, моҳиятан мустақилдир.
Ўрганилаётган об’эктлар (моддалар) асосида кимё одатда ноорганик ва органикларга бўлинади. Физикавий кимё, жумладан квант кимёси, электрокимё, кимёвий термодинамика, кимёвий кинетика кимёвий ҳодисаларнинг моҳиятини тушунтириш ва уларнинг умумий қонуниятларини физик тамойиллар ва экспериментал маълумотлар асосида ўрнатиш билан шуғулланади. Аналитик ва коллоид кимё ҳам мустақил бўлимлардир (қаранг. қуйидаги бўлим).
Замонавий ишлаб чиқаришнинг технологик асосларини кимёвий технология — тайёр табиий материалларни саноат кимёвий қайта ишлаш ва табиий муҳитда учрамайдиган кимёвий маҳсулотларни сунъий равишда ишлаб чиқаришнинг иқтисодий усуллари ва воситалари ҳақидаги фан белгилайди.
- Агрокимё
- Аналитик кимё моддаларнинг кимёвий таркиби ва тузилиши ҳақида тушунчага эга бўлиш учун уларни ўрганиш билан шуғулланади, ушбу фан доирасида кимёвий таҳлилнинг экспериментал усуллари ишлаб чиқилади.
- Биоорганик кимё
- Биокимё кимёвий моддаларни, уларнинг ўзгаришини ва тирик организмлардаги бу ўзгаришлар билан бирга келадиган ҳодисаларни ўрганади. Органик кимё, дори кимёси, нейрокимё, молекуляр биология ва генетика билан чамбарчас боғлиқ.
- Ҳисоблаш кимёси
- Геокимё — Ер ва сайёраларнинг кимёвий таркиби (космокимё), элементлар ва изотопларнинг тарқалиш қонуниятлари, тоғ жинслари, тупроқ ва табиий сувларнинг ҳосил бўлиш жараёнлари ҳақидаги фан.
- квант кимёси
- коллоид кимё
- компютер кимёси
- косметик кимё
- Космокимё
- Математик кимё
- Материалшунослик
- Тиббий кимё
- Органометалл кимё
- Нанокимё
- Ноорганик кимё ноорганик бирикмаларнинг хоссалари ва реаксияларини ўрганади. Органик ва ноорганик кимё ўртасида аниқ чегара йўқ, аксинча, бу фанлар кесишмасида фанлар мавжуд, масалан, металл органоганик кимё.
- Органик кимё ўрганиш предмети сифатида углерод скелети асосида қурилган моддаларни ажратиб кўрсатади.
- Нейрокимё ўз предмети сифатида медиаторлар, пептидлар, оқсиллар, ёғлар, шакар ва нуклеин кислоталарни, уларнинг ўзаро таъсирини ва уларнинг асаб тизимининг шаклланиши, ривожланиши ва ўзгаришидаги ролини ўрганади.
- Нефт кимёси
- умумий кимё
- препаратив кимё
- Радиокимё
- Супрамолекуляр кимё
- фармацевтика маҳсулотлари
- Физикавий кимё кимёвий тизимлар ва жараёнларнинг физик ва фундаментал асосларини ўрганади. Тадқиқотнинг асосий йўналишларига кимёвий термодинамика, кинетика, электрокимё, статистик механика ва спектроскопия киради. Физик кимё молекуляр физика билан жуда кўп умумийликларга эга. Физик кимё чексиз кичик усулдан фойдаланишни ўз ичига олади. Физик кимё кимёвий физикадан алоҳида фандир.
- Фотокимё
- Макромолекуляр бирикмалар кимёси
- Бир углеродли молекулалар кимёси
- Полимерлар кимёси
- Тупроқ кимёси
- Назарий кимё ўзининг вазифаси сифатида кимё ҳақидаги билимларни фундаментал назарий асослаш (одатда математика ёки физика соҳасида) орқали назарий умумлаштириш ва асослашни қўяди.
- Термокимё
- Токсикологик кимё
- Электрокимё
- атроф-муҳит кимёси; атроф-муҳит кимёси
- Ядро кимёси ядро реаксиялари ва ядро реаксияларининг кимёвий оқибатларини ўрганувчи фандир.
Кимёвий технология
Физикавий ва кимёвий таҳлил усуллари
См. Асосий мақолада таҳлил усулларини таққослаш ва тўлиқ таснифлаш Аналитик кимё ва хусусан:
- Спектроскопик усуллар
- Спектрал таҳлил
- Масс-спектроскопия
- Хроматография
- ва бошқ. усуллари

См. Шунингдек
- Кимёвий номенклатура
- атроф-муҳитни муҳофаза қилиш
- Кимё фалсафаси
- Кимёгар
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Возникновениэ и развитиэ химии с древнейших времён до ХВИИИ века. Всеобщая история химии. М.: Наука. 1989
- ↑ 2,0 2,1 Рабинович В. Л. Алхимия как феномен средневековой култури. М.: Наука. 1979
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Михаил Василевич Ломоносов. Избранниэ произведения. В двух томах. Т. 1. Естественниэ науки и философия. — М.: Наука. 1986
- ↑ Давтян О. К. Квантовая химия. — М.: Висшая школа, 1962. — 784 с. — стр. 5
Фойдаланилган дабиёт
- Менделеев Д. И. Даврий қонун: 3 жилдда. (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-04-07 санасида архивланган) Руниверс веб-сайтида
- Некрасов Б. В. Умумий кимё асослари, 1-жилд — М .: „Кимё“, 1973 й.
- Кимёвий энсиклопедия, с. Кнунянц И. Л., 5-жилд. — М .: „Совет энциклопедияси“, 1988-йил
- Кимё: Реф. эд. / W. Шроэтер, К.-Ҳ. Лаутенсчлегер, Ҳ. Бибрак ва бошқалар: Пер. у билан. — М.: Кимё, 1989-йил
- Дубинская А. М., Призмент Э. Л. Кимёвий энциклопедиялар, китобда: Кимёвий энциклопедик луғат. — М., 1983-йил
- Потапов В. М., Кочетова Э. К. Кимёвий маълумотлар. Кимёгар учун керакли маълумотларни қаердан ва қандай излаш керак. — М., 1988-йил
- Аблесимов Н. Э. Кимё ёмонми? ҳттп://школазҳизни.ру/wорлд/артиcлес/52420/
- Кузнецов В. ВА. Умумий кимё: ривожланиш тенденциялари. М .: Олий мактаб,
- Аблесимов Н. Э. Дунёда қанча кимёвий моддалар мавжуд? // Кимё ва ҳаёт — ХХИ аср. 2009. Но 5. С. 49-52; Но 6. С. 34-37.
- Ахметов, Н. С. Умумий ва ноорганик кимё. Умумий ноорганик кимё. Проc. университетлар учун −4-нашр, Рев., -М,: Олий мактаб, Эд. Марказ „Академия“, 2001.-743 б., илл., 2001.
- Мелентиэва, Галина А. Фармацевтик кимё. Рипол Cлассиc, 1985-йил.
- Николаэв Л. А. Ҳаёт кимёси. — М., Таълим, 1977. — 239 б.
- Э. Гроссе, Х. Wеиссмантел Қизиқарлилар учун кимё. — Л., Кимё, 1987. — 392 б.